《欲经》的注释巴利
1. Kāmasuttavaṇṇanā
773 “欲经”开头这句“Kāmaṃ kāmayamānassāti”说的是《欲经》。这部经的缘起是怎样的呢?据说,世尊住在舍卫城时,有个婆罗门在舍卫城和祇园之间的阿致罗筏底河岸边耕地,心里想着“我要种大麦”。世尊被比丘僧团围绕着,正要进城乞食,看见了他,便作意观察,发现:“这个婆罗门的大麦会毁掉。”又观察他善根成熟的情况,看到他具备证得入流果的因缘。再观察“他什么时候能证得”,看到:“当庄稼毁掉时,他被忧伤压倒,听了说法就能证得。”于是世尊心想:“如果等到那时候我才去接近这个婆罗门,他不会觉得该听我的教导。婆罗门们各有各的喜好。不如我从现在起就跟他结缘,这样他对我心生柔软之后,到那时就会听我的教导了。”于是世尊走到婆罗门跟前,问:“婆罗门,你在做什么?”婆罗门心想:“这位出身高贵的沙门乔达摩竟然跟我打招呼!”就因为这一点,他对世尊生起了清净的信心,回答说:“乔达摩尊者,我在耕地,要种大麦。”这时舍利弗尊者心想:“世尊跟这个婆罗门打了招呼。如来不会无缘无故这样做。那我也去跟他打个招呼吧。”于是他也走到婆罗门跟前,同样打了招呼。大目犍连尊者和其余八十位大弟子也都一样。婆罗门非常欢喜。巴利
773.Kāmaṃkāmayamānassāti kāmasuttaṃ. Kā uppatti? Bhagavati kira sāvatthiyaṃ viharante aññataro brāhmaṇo sāvatthiyā jetavanassa ca antare aciravatīnadītīre ‘‘yavaṃ vapissāmī’’ti khettaṃ kasati. Bhagavā bhikkhusaṅghaparivuto piṇḍāya pavisanto taṃ disvā āvajjento addasa – ‘‘assa brāhmaṇassa yavā vinassissantī’’ti, puna upanissayasampattiṃ āvajjento cassa sotāpattiphalassa upanissayaṃ addasa. ‘‘Kadā pāpuṇeyyā’’ti āvajjento ‘‘sasse vinaṭṭhe sokābhibhūto dhammadesanaṃ sutvā’’ti addasa. Tato cintesi – ‘‘sacāhaṃ tadā eva brāhmaṇaṃ upasaṅkamissāmi, na me ovādaṃ sotabbaṃ maññissati. Nānārucikā hi brāhmaṇā, handa, naṃ ito pabhutiyeva saṅgaṇhāmi, evaṃ mayi muducitto hutvā tadā ovādaṃ sossatī’’ti brāhmaṇaṃ upasaṅkamitvā āha – ‘‘kiṃ, brāhmaṇa, karosī’’ti. Brāhmaṇo ‘‘evaṃ uccākulīno samaṇo gotamo mayā saddhiṃ paṭisanthāraṃ karotī’’ti tāvatakeneva bhagavati pasannacitto hutvā ‘‘khettaṃ, bho gotama, kasāmi yavaṃ vapissāmī’’ti āha. Atha sāriputtatthero cintesi – ‘‘bhagavā brāhmaṇena saddhiṃ paṭisanthāraṃ akāsi, na ca ahetu appaccayā tathāgatā evaṃ karonti, handāhampi tena saddhiṃ paṭisanthāraṃ karomī’’ti brāhmaṇaṃ upasaṅkamitvā tatheva paṭisanthāramakāsi. Evaṃ mahāmoggallānatthero sesā ca asīti mahāsāvakā. Brāhmaṇo atīva attamano ahosi.
那时,庄稼正在成熟。有一天,世尊吃完饭后,从舍卫城前往祇园。路上他离开道路,走到那个婆罗门跟前,说:“婆罗门,你的大麦田真不错。”婆罗门说:“是啊,乔达摩尊者,是不错。要是收成好,我也分你们一份。”四个月后,大麦成熟了。他正急着盘算“今天或明天就收割”的时候,一大片乌云涌起,下了一整夜的雨。阿致罗筏底河涨满水,把大麦全冲走了。婆罗门整夜闷闷不乐,天亮后走到河边,看见庄稼全毁了,生起强烈的悲伤:“我完了,以后可怎么活啊?”那天后夜,世尊以佛眼观察世间,知道“今天是为婆罗门说法的时候了”,就按乞食的威仪进入舍卫城,站在婆罗门家门口。婆罗门看见世尊,心想:“沙门乔达摩是来安慰被忧伤压倒的我吧。”于是铺好座位,接过钵,请世尊坐下。世尊明知故问:“婆罗门,你心里不痛快吗?”婆罗门说:“是的,乔达摩尊者,我的大麦田全被水冲走了。”世尊就说:“婆罗门,庄稼毁了不该忧愁,收成好了也不该欢喜。要知道,欲乐之事本来就有成有败。”说完,世尊知道这个婆罗门适合听法,就以说法的方式讲了这部经。这里我们只简要说明词句和义理的关联,详细内容应按《大义释》里说的那样理解。就像这部经一样,此后一切经也都应这样理解。巴利
Atha bhagavā sampajjamānepi sasse ekadivasaṃ katabhattakicco sāvatthito jetavanaṃ gacchanto maggā okkamma brāhmaṇassa santikaṃ gantvā āha – ‘‘sundaraṃ te, brāhmaṇa, yavakkhetta’’nti. ‘‘Evaṃ, bho gotama, sundaraṃ, sace sampajjissati, tumhākampi saṃvibhāgaṃ karissāmī’’ti. Athassa catumāsaccayena yavā nipphajjiṃsu. Tassa ‘‘ajja vā sve vā lāyissāmī’’ti ussukkaṃ kurumānasseva mahāmegho uṭṭhahitvā sabbarattiṃ vassi. Aciravatī nadī pūrā āgantvā sabbaṃ yavaṃ vahi. Brāhmaṇo sabbarattiṃ anattamano hutvā pabhāte nadītīraṃ gato sabbaṃ sassavipattiṃ disvā ‘‘vinaṭṭhomhi, kathaṃ dāni jīvissāmī’’ti balavasokaṃ uppādesi . Bhagavāpi tameva rattiṃ paccūsasamaye buddhacakkhunā lokaṃ volokento ‘‘ajja brāhmaṇassa dhammadesanākālo’’ti ñatvā bhikkhācāravattena sāvatthiṃ pavisitvā brāhmaṇassa gharadvāre aṭṭhāsi. Brāhmaṇo bhagavantaṃ disvā ‘‘sokābhibhūtaṃ maṃ assāsetukāmo samaṇo gotamo āgato’’ti cintetvā āsanaṃ paññāpetvā pattaṃ gahetvā bhagavantaṃ nisīdāpesi. Bhagavā jānantova brāhmaṇaṃ pucchi – ‘‘kiṃ brāhmaṇa paduṭṭhacitto vihāsī’’ti? Āma, bho gotama, sabbaṃ me yavakkhettaṃ udakena vūḷhanti. Atha bhagavā ‘‘na, brāhmaṇa, vipanne domanassaṃ, sampanne ca somanassaṃ kātabbaṃ. Kāmā hi nāma sampajjantipi vipajjantipī’’ti vatvā tassa brāhmaṇassa sappāyaṃ ñatvā dhammadesanāvasena imaṃ suttamabhāsi. Tattha saṅkhepato padatthasambandhamattameva vaṇṇayissāma, vitthāro pana niddese (mahāni. 1) vuttanayeneva veditabbo. Yathā ca imasmiṃ sutte, evaṃ ito paraṃ sabbasuttesu.
在这里,“欲”指的是作为对象的欲,即被称为如意可爱色等、三界法的事物;“欲求者”指的是心怀渴望的人。“如果他的那个能成办”意思是:对那个正在渴望的有情来说,如果那个被称为欲的事物成办了,也就是说他得到了它。“必定心生欢喜”就是完全满意欢喜。“得到之后”就是获得之后。“人”指有情。“他所想要的”就是他想要的东西。巴利
Tattha kāmanti manāpiyarūpāditebhūmakadhammasaṅkhātaṃ vatthukāmaṃ, kāmayamānassāti icchamānassa. Tassa ce taṃ samijjhatīti tassa kāmayamānassa sattassa taṃ kāmasaṅkhātaṃ vatthu samijjhati ce, sace so taṃ labhatīti vuttaṃ hoti. Addhā pītimano hotīti ekaṃsaṃ tuṭṭhacitto hoti. Laddhāti labhitvā. Maccoti satto. Yadicchatīti yaṃ icchati.
774 如果那个人正在贪求欲乐,也就是他心里想要欲乐,或者被欲乐驱使而追求。生起欲贪的人,就是生起了渴爱的人。众生,就是指有情。那些欲乐如果退失,就是说那些欲乐一旦消失。就像被箭射中一样痛苦,意思是这时候他就像被铁箭之类射中一样,备受折磨。巴利
774.Tassa ce kāmayānassāti tassa puggalassa kāme icchamānassa, kāmena vā yāyamānassa. Chandajātassāti jātataṇhassa. Jantunoti sattassa. Te kāmā parihāyantīti te kāmā parihāyanti ce. Sallaviddhova ruppatīti atha ayomayādinā sallena viddho viya pīḷīyati.
775 第三首偈颂的简要含义是:如果有人通过镇伏或彻底断除的方式,避开这些欲望,就像用脚踩踏蛇头来避开蛇一样。那位比丘因为已遍布整个世间而安住,所以具足正念,超越了世间中被称为“蔓延”的渴爱。巴利
775. Tatiyagāthāya saṅkhepattho – yo pana ime kāme tattha chandarāgavikkhambhanena vā samucchedena vā attano pādena sappassa siraṃ iva parivajjeti. So bhikkhu sabbaṃ lokaṃ visaritvā ṭhitattā loke visattikāsaṅkhātaṃ taṇhaṃ sato hutvā samativattatīti.
776-8 接下来这三首偈颂的简要含义是:如果有人贪恋稻田等田地,或者房屋宅地等地产,或者称为钱财的金银,或者牛马等牲畜,或者被认作女人的女性,或者亲戚朋党等眷属,或者其他种种可爱的色等种种欲乐,那么,被称为无力的烦恼就会压住、制服、摧垮这个人;或者说,因为缺乏信力等力量,这个人就是无力的,那些无力的烦恼就压住他——意思是因为无力而被压住。然后,对这个贪着欲乐、守护欲乐、追求欲乐的人,狮子等明显的危险,以及身恶行等不明显的危险,都会摧垮他。被不明显的危险击败后,生等种种苦就像水灌进破船一样跟着他。所以,有情应当始终具念,修习身至念等,以镇伏和断除的方式,在色等所依的欲乐上避开一切种类的烦恼欲,从而远离诸欲。这样舍弃那些欲之后,就通过能舍断它们的道,能够渡过四种瀑流。就像有人把进水的船里的水舀出去,靠轻便的船毫不费力地到达彼岸;同样,把充满烦恼之水的自身之船的水舀出去,以轻便的自身到达彼岸,到达一切法的彼岸——涅槃,藉由证得阿罗汉果而前往,以无余涅槃界而般涅槃。他以阿罗汉果为顶点结束了这次说法。说法结束时,婆罗门和婆罗门女都安住于须陀洹果。巴利
776-8. Tato parāsaṃ tissannaṃ gāthānaṃ ayaṃ saṅkhepattho – yo etaṃ sālikkhettādiṃ khettaṃ vā gharavatthādiṃ vatthuṃ vā kahāpaṇasaṅkhātaṃ hiraññaṃ vā goassabhedaṃ gavāssaṃ vā itthisaññikā thiyo vā ñātibandhavādī bandhū vā aññe vā manāpiyarūpādī puthu kāme anugijjhati, taṃ puggalaṃ abalasaṅkhātā kilesā balīyanti sahanti maddanti, saddhābalādivirahena vā abalaṃ taṃ puggalaṃ abalā kilesā balīyanti, abalattā balīyantīti attho. Atha taṃ kāmagiddhaṃ kāme rakkhantaṃ pariyesantañca sīhādayo ca pākaṭaparissayā kāyaduccaritādayo ca apākaṭaparissayā maddanti, tato apākaṭaparissayehi abhibhūtaṃ taṃ puggalaṃ jātiādidukkhaṃ bhinnaṃ nāvaṃ udakaṃ viya anveti. Tasmā kāyagatāsatiādibhāvanāya jantu sadā sato hutvā vikkhambhanasamucchedavasena rūpādīsu vatthukāmesu sabbappakārampi kilesakāmaṃ parivajjento kāmāni parivajjaye. Evaṃ te kāme pahāya tappahānakaramaggeneva catubbidhampi tare oghaṃ tareyya tarituṃ sakkuṇeyya. Tato yathā puriso udakagarukaṃ nāvaṃ siñcitvā lahukāya nāvāya appakasireneva pāragū bhaveyya, pāraṃ gaccheyya, evameva attabhāvanāvaṃ kilesūdakagarukaṃ siñcitvā lahukena attabhāvena pāragū bhaveyya, sabbadhammapāraṃ nibbānaṃ gato bhaveyya, arahattappattiyā gaccheyya ca, anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbātīti arahattanikūṭena desanaṃ niṭṭhāpesi. Desanāpariyosāne brāhmaṇo ca brāhmaṇī ca sotāpattiphale patiṭṭhahiṃsūti.
2. 《窟经》的注释巴利
2. Guhaṭṭhakasuttavaṇṇanā
779 《窟八偈经》以“执着者陷于窟中”开头。它的缘起是怎样的呢?据说,世尊住在舍卫城的时候,具寿宾头卢婆罗堕阇来到憍赏弥的恒河岸边。那里有乌提那王的一座园林,名叫“旋园”。他走到那里,想在一处凉爽的地方坐下度过白天。由于过去的习气,他也常去那里,就像《鹏耆舍经注》里说到憍梵波提长老前往三十三天那样。他在恒河岸边凉爽的树根下入定,坐下度过白天。乌提那王也在那一天去园林游玩,大半天都在园中唱歌跳舞等嬉戏作乐,醉于酒味,把头枕在一个女人的膝上睡着了。其余的女人心想“国王睡着了”,就起身在园中采摘花果,看见长老后生起惭愧,互相劝阻说“别出声”。她们轻声走近,顶礼长老,围坐在他四周。长老从定中起来,为她们说法。她们很欢喜,连说“善哉,善哉”,听着。巴利
779.Sattoguhāyanti guhaṭṭhakasuttaṃ. Kā uppatti? Bhagavati kira sāvatthiyaṃ viharante āyasmā piṇḍolabhāradvājo kosambiyaṃ gaṃṅgātīre āvaṭṭakaṃ nāma utenassa uyyānaṃ, tattha agamāsi sītale padese divāvihāraṃ nisīditukāmo. Aññadāpi cāyaṃ gacchateva tattha pubbāsevanena yathā gavampatitthero tāvatiṃsabhavananti vuttanayametaṃ vaṅgīsasuttavaṇṇanāyaṃ. So tattha gaṅgātīre sītale rukkhamūle samāpattiṃ appetvā divāvihāraṃ nisīdi. Rājāpi kho uteno taṃ divasaṃyeva uyyānakīḷikaṃ gantvā bahudeva divasabhāgaṃ naccagītādīhi uyyāne kīḷitvā pānamadamatto ekissā itthiyā aṅke sīsaṃ katvā sayi. Sesitthiyo ‘‘sutto rājā’’ti uṭṭhahitvā uyyāne pupphaphalādīni gaṇhantiyo theraṃ disvā hirottappaṃ upaṭṭhāpetvā ‘‘mā saddaṃ akatthā’’ti aññamaññaṃ nivāretvā appasaddā upasaṅkamitvā vanditvā theraṃ samparivāretvā nisīdiṃsu. Thero samāpattito vuṭṭhāya tāsaṃ dhammaṃ desesi, tā tuṭṭhā ‘‘sādhu sādhū’’ti vatvā suṇanti.
国王枕在一个女人的腿上睡着了。那女人看到其他宫女丢下自己跑去玩,心里嫉妒,就晃动大腿把国王弄醒。国王醒来后看不到那些宫女,就问:“这些贱女人跑哪儿去了?”她回答说:“她们不把您当回事,跑去找那个沙门寻开心了。”国王一听就火了,朝长老那边走去。那些女人看见国王来了,有的站了起来,有的却说:“大王,我们正在出家人跟前听法呢。”没有起身。国王因此更加生气,连礼都没向长老行,就质问:“你来这里干什么?”长老说:“为了远离,大王。”国王说:“说是为了远离而来,却这样被一群后宫女人围着坐?那你讲讲你的远离是什么!”长老虽然有能力讲说远离,但看出这人根本不是真心想问,就沉默不语。国王说:“你要是不说,我就让红蚂蚁咬你!”说着从一棵无忧树上取下一个红蚂蚁窝,往自己身上撒。他拍掉身上的蚂蚁,又拿了一个蚁窝,朝长老走去。长老心想:“这国王要是真对我造下恶业,就会堕入恶道。”出于对国王的怜悯,便用神通腾空飞走了。巴利
Rañño sīsaṃ aṅkenādāya nisinnitthī ‘‘imā maṃ ohāya kīḷantī’’ti tāsu issāpakatā ūruṃ cāletvā rājānaṃ pabodhesi. Rājā paṭibujjhitvā itthāgāraṃ apassanto ‘‘kuhiṃ imā vasaliyo’’ti āha. Sā āha – ‘‘tumhesu abahukatā ‘samaṇaṃ ramayissāmā’ti gatā’’ti. So kuddho therābhimukho agamāsi. Tā itthiyo rājānaṃ disvā ekaccā uṭṭhahiṃsu, ekaccā ‘‘mahārāja, pabbajitassa santike dhammaṃ suṇāmā’’ti na uṭṭhahiṃsu. So tena bhiyyosomattāya kuddho theraṃ avanditvāva ‘‘kimatthaṃ āgatosī’’ti āha. ‘‘Vivekatthaṃ mahārājā’’ti. So ‘‘vivekatthāya āgatā evaṃ itthāgāraparivutā nisīdantī’’ti vatvā ‘‘tava vivekaṃ kathehī’’ti āha. Thero visāradopi vivekakathāya ‘‘nāyaṃ aññātukāmo pucchatī’’ti tuṇhī ahosi. Rājā ‘‘sace na kathesi, tambakipillikehi taṃ khādāpessāmī’’ti aññatarasmiṃ asokarukkhe tambakipillikapuṭaṃ gaṇhanto attanova upari vikiri. So sarīraṃ puñchitvā aññaṃ puṭaṃ gahetvā therābhimukho agamāsi. Thero ‘‘sacāyaṃ rājā mayi aparajjheyya , apāyābhimukho bhaveyyā’’ti taṃ anukampamāno iddhiyā ākāsaṃ abbhuggantvā gato.
那些女人说:“大王,别的国王见到这样的出家人,都会用花、香等来供养,您却拿红蚂蚁巢去攻击他,这是要毁掉家族血脉啊。”国王知道自己错了,就沉默不语,然后问守园人:“长老平时也来这儿吗?”“是的,大王。”“那以后他来了,你就告诉我。”有一天长老来了,守园人就禀报了国王。国王便去拜访长老,请教问题,后来皈依了三宝,有了依靠。不过,在被红蚂蚁巢攻击的那天,长老是从空中飞走,又沉入地下,从世尊的香室里冒出来的。当时世尊正右胁而卧,具足正念正知,作狮子卧。世尊看见长老,就问:“婆罗堕阇,你怎么非时来了?”长老说:“是的,世尊。”然后把整件事都禀告了。世尊听后说:“对沉溺于五欲之乐的人,给他讲远离法又有什么用?”说完仍保持右胁卧的姿势,为了教导长老而说了这部经。巴利
Tato itthiyo āhaṃsu – ‘‘mahārāja, aññe rājāno īdisaṃ pabbajitaṃ disvā pupphagandhādīhi pūjenti, tvaṃ tambakipillikapuṭena āsādetuṃ āraddho ahosi, kulavaṃsaṃ nāsetuṃ uṭṭhito’’ti. So attano dosaṃ ñatvā tuṇhī hutvā uyyānapālaṃ pucchi – ‘‘aññampi divasaṃ thero idhāgacchatī’’ti? ‘‘Āma, mahārājā’’ti. Tena hi yadā āgacchati, tadā me āroceyyāsīti. So ekadivasaṃ there āgate ārocesi. Rājāpi theraṃ upasaṅkamitvā pañhaṃ pucchitvā pāṇehi saraṇaṃ gato ahosi. Tambakipillikapuṭena āsāditadivase pana thero ākāsenāgantvā puna pathaviyaṃ nimujjitvā bhagavato gandhakuṭiyaṃ ummujji. Bhagavāpi kho dakkhiṇena passena sato sampajāno sīhaseyyaṃ kappayamāno theraṃ disvā ‘‘kiṃ, bhāradvāja, akāle āgatosī’’ti āha. Thero ‘‘āma bhagavā’’ti vatvā sabbaṃ taṃ pavattiṃ ārocesi. Taṃ sutvā bhagavā ‘‘kiṃ karissati tassa vivekakathā kāmaguṇagiddhassā’’ti vatvā dakkhiṇena passena nipanno eva therassa dhammadesanatthaṃ imaṃ suttamabhāsi.
这里,“有情”是指被系缚的人。“洞窟”指身体。因为身体是贪等猛兽居住的地方,所以称为“洞窟”。“被许多所覆盖”是指被贪等种种烦恼之网覆盖。这是说内在的束缚。“安住”是指以贪等而安住。“人”指有情。“沉溺于迷惑”中,迷惑指五欲。因为天与人都在这里迷惑,沉溺于其中。这是说外在的束缚。“像那样的人实在远离于远离”,意思是那样的人,对身远离等三种远离都远远不接近。为什么呢?因为世间诸欲确实难以舍离,也就是说,世间诸欲确实不容易舍弃。巴利
Tattha sattoti laggo. Guhāyanti kāye. Kāyo hi rāgādīnaṃ vāḷānaṃ vasanokāsato ‘‘guhā’’ti vuccati. Bahunābhichannoti bahunā rāgādikilesajālena abhicchanno. Etena ajjhattabandhanaṃ vuttaṃ. Tiṭṭhanti rāgādivasena tiṭṭhanto. Naroti satto. Mohanasmiṃ pagāḷhoti mohanaṃ vuccati kāmaguṇā. Ettha hi devamanussā muyhanti, tesu ajjhogāḷho hutvā . Etena bahiddhābandhanaṃ vuttaṃ. Dūre vivekā hi tathāvidho soti so tathārūpo naro tividhāpi kāyavivekādikā vivekā dūre anāsanne. Kiṃkāraṇā? Kāmā hi loke na hi suppahāyā, yasmā loke kāmā suppahāyā na hontīti vuttaṃ hoti.
780 780. 这样,先用第一首偈颂证明了“像那样的人远离于分别”,接着为了揭示这类众生的法性,说出“以渴爱为因”这首偈颂。其中,“以渴爱为因”就是以渴爱为因。“系缚于有乐”是指被系缚在乐受等有乐之中。“他们难解脱”:那些作为有乐之基础的事物,或者那些系着于此、以渴爱为因的众生,都极难解脱。“非他所能脱”:不能靠别人来解脱。这里也可以理解为说明原因:那些众生难以解脱,为什么呢?因为他们不是靠别人能解脱的。如果能解脱,也得靠自己的力量才能解脱——这就是这句话的意思。“或先或后企求”:在未来或过去,对所贪求的欲乐的企求。“唯此诸欲,往昔亦贪着”:对现在这些欲,或对过去的欲,以强烈的渴爱在希求。这两句应当和前面“他们难解脱,非他所能脱”联系起来理解,否则“企求、贪着什么?做了什么?”就看不出来了。巴利
780. Evaṃ paṭhamagāthāya ‘‘dūre vivekā tathāvidho’’ti sādhetvā puna tathāvidhānaṃ sattānaṃ dhammataṃ āvikaronto ‘‘icchānidānā’’ti gāthamāha. Tattha icchānidānāti taṇhāhetukā. Bhavasātabaddhāti sukhavedanādimhi bhavasāte baddhā. Te duppamuñcāti te bhavasātavatthubhūtā dhammā, te vā tattha baddhā icchānidānā sattā duppamocayā. Na hi aññamokkhāti aññena ca mocetuṃ na sakkonti. Kāraṇavacanaṃ vā etaṃ, te sattā duppamuñcā. Kasmā? Yasmā aññena mocetabbā na honti. Yadi pana muñceyyuṃ, sakena thāmena muñceyyunti ayamassa attho. Pacchā pure vāpi apekkhamānāti anāgate atīte vā kāme apekkhamānā. Imeva kāme purimeva jappanti ime vā paccuppanne kāme purime vā duvidhepi atītānāgate balavataṇhāya patthayamānā. Imesañca dvinnaṃ padānaṃ ‘‘te duppamuñcā na hi aññamokkhā’’ti iminā saha sambandho veditabbo, itarathā ‘‘apekkhamānā jappaṃ kiṃ karonti kiṃ vā katā’’ti na paññāyeyyuṃ.
781-2 像这样,先用第一首偈颂证明了“这样的人远离于远离”,接着又通过第二首偈颂揭示了这类众生的本性,现在为了说明他们造作恶业的情况,而说出“贪着诸欲”这首偈颂。它的意思是:那些众生因为对欲乐的受用有渴爱,所以贪着于诸欲;由于致力于追求等行为,所以放逸;因为陷入迷惑,所以愚痴;又因为悭吝不舍、不接受佛陀等人的教导,所以悭吝难教。他们安住在身恶行等不善的不平等中,临命终时被死亡的痛苦所逼迫,悲叹道:“我们从这里死后,将会变成什么?”正因为这个道理,所以应当修学……中略……智者不如此。其中,“应当修学”指应当修习三学;“就在这里”指在这个教法中。其余内容如前所述。巴利
781-2. Evaṃ paṭhamagāthāya ‘‘dūre vivekā tathāvidho’’ti sādhetvā dutiyagāthāya ca tathāvidhānaṃ sattānaṃ dhammataṃ āvikatvā idāni nesaṃ pāpakammakaraṇaṃ āvikaronto ‘‘kāmesu giddhā’’ti gāthamāha. Tassattho – te sattā kāmesu paribhogataṇhāya giddhā pariyesanādimanuyuttattā pasutā sammohamāpannattā pamūḷhā avagamanatāya maccharitāya buddhādīnaṃ vacanaṃ anādiyanatāya ca avadāniyā. Kāyavisamādimhi visame niviṭṭhā antakāle maraṇadukkhūpanītā ‘‘kiṃsū bhavissāma ito cutāse’’ti paridevayantīti. Yasmā etadeva, tasmā hi sikkhetha…pe… māhu dhīrāti. Tattha sikkhethāti tisso sikkhā āpajjeyya. Idhevāti imasmiṃyeva sāsane. Sesamuttānameva.
783 现在,为了说明那些不这样做的人会遭遇什么灾祸,而说了“我看见”这首偈颂。其中,“我看见”是指用肉眼等去看。“世间”是指恶趣等世间。“挣扎颤动”是指在这里那里摇摆不定。“此众生”是指这个有情的身体。“为渴爱所乘”是指被渴爱征服、击倒,意思是被击倒。“于诸有中”是指在欲有等诸有之中。“卑下之人”是指行为卑下的人。“在死神口中哀号”是指在临终之时,在死亡面前悲泣。“未离渴爱”是指还没有断除渴爱。“于诸有与再有”是指在诸有与再有中,也就是一再地在诸有之中。巴利
783. Idāni ye tathā na karonti, tesaṃ byasanappattiṃ dassento ‘‘passāmī’’ti gāthamāha. Tattha passāmīti maṃsacakkhuādīhi pekkhāmi. Loketi apāyādimhi. Pariphandamānanti ito cito ca phandamānaṃ. Pajaṃ imanti imaṃ sattakāyaṃ. Taṇhagatanti taṇhāya gataṃ abhibhūtaṃ, nipātitanti adhippāyo. Bhavesūti kāmabhavādīsu. Hīnā narāti hīnakammantā narā. Maccumukhe lapantīti antakāle sampatte maraṇamukhe paridevanti. Avītataṇhāseti avigatataṇhā. Bhavābhavesūti kāmabhavādīsu. Atha vā bhavābhavesūti bhavabhavesu, punappunabhavesūti vuttaṃ hoti.
784 现在,因为那些还没有断除渴爱的人会这样颤抖、这样哀叹,所以为了劝导他们调伏渴爱,说出了“于我所执”这首偈颂。其中,“于我所执”指的是被渴爱、邪见、我所执这些执著当作“我的”而执取的事物。“看啊”是呼唤听法的人而说的。“此亦”指的是这种过患。其余内容很清楚。巴利
784. Idāni yasmā avītataṇhā evaṃ phandanti ca lapanti ca, tasmā taṇhāvinaye samādapento ‘‘mamāyite’’ti gāthamāha. Tattha mamāyiteti taṇhādiṭṭhimamattehi ‘‘mama’’nti pariggahite vatthusmiṃ. Passathāti sotāre ālapanto āha. Etampīti etampi ādīnavaṃ. Sesaṃ pākaṭameva.
785 785. 这样,在这里先用第一首偈颂说明乐味,接着用后面四首说明过患。现在为了说明带有方法的出离以及出离的利益,或者说,通过所有这些偈颂说明诸欲的过患、卑劣和染污之后,现在为了说明出离中的利益,而说出“于两种边际”等两首偈颂。其中,“于两种边际”是指在触与触的集起等两种界限上。“调伏欲贪”就是调伏欲贪。“遍知触”是指遍知眼触等触,或者顺着触而遍知与触相应的所有无色法,以及依它们的处所、门、所缘而说。“无贪恋”是指对于色等一切法不贪染。“自所呵责,自己不做”是指凡是自己所呵责的事,自己就不去做。“智者不染于所见所闻”是指如此具有坚忍的智者,对于所见与所闻之法,以两种染着中的任何一种染着都不染着。如虚空般不受染污,达到究竟清净。巴利
785. Evamettha paṭhamagāthāya assādaṃ, tato parāhi catūhi ādīnavañca dassetvā idāni saupāyaṃ nissaraṇaṃ nissaraṇānisaṃsañca dassetuṃ sabbāhi vā etāhi kāmānaṃ ādīnavaṃ okāraṃ saṃkilesañca dassetvā idāni nekkhamme ānisaṃsaṃ dassetuṃ ‘‘ubhosu antesū’’ti gāthādvayamāha. Tattha ubhosu antesūti phassaphassasamudayādīsu dvīsu paricchedesu. Vineyya chandanti chandarāgaṃ vinetvā. Phassaṃ pariññāyāti cakkhusamphassādiphassaṃ, phassānusārena vā taṃsampayutte sabbepi arūpadhamme, tesaṃ vatthudvārārammaṇavasena rūpadhamme cāti sakalampi nāmarūpaṃ tīhi pariññāhi parijānitvā. Anānugiddhoti rūpādīsu sabbadhammesu agiddho. Yadattagarahī tadakubbamānoti yaṃ attanā garahati, taṃ akurumāno. Nalippatī diṭṭhasutesu dhīroti so evarūpo dhitisampanno dhīro diṭṭhesu ca sutesu ca dhammesu dvinnaṃ lepānaṃ ekenapi lepena na lippati. Ākāsamiva nirupalitto accantavodānappatto hoti.
786 关于“遍知想”这首偈颂,它的简要含义是这样的:不只是触要被遍知,欲想等各类想也要被遍知;或者随顺着想,按照前面已经说过的方式,以三种遍知来了知名色之后,通过这条修行道路,就能渡过四种瀑流。渡过瀑流之后,他在渴爱和邪见的执取中,因为断除了渴爱和邪见的染着,所以不再被染污。这位诸漏已尽的牟尼,因为已经拔除了贪等诸箭,所以称为“已拔箭者”;因为正念已经圆满,所以不放逸地行持。或者在修行初期就不放逸地行持,由于这种不放逸的行持而成为已拔箭者,此后便不希求此世界或他世界中属于自己、属于他人等各种分别。反之,因为最终心的灭尽而无所执取,就像火灭一样般涅槃。他以阿罗汉果为顶点结束了这次说法,这只是为了确立法的传承,并没有再另外生起道或果,因为这是针对诸漏已尽者所说的缘故。巴利
786.Saññaṃ pariññāti gāthāya pana ayaṃ saṅkhepattho – na kevalañca phassameva, apica kho pana kāmasaññādibhedaṃ saññampi, saññānusārena vā pubbe vuttanayeneva nāmarūpaṃ tīhi pariññāhi parijānitvā imāya paṭipadāya catubbidhampi vitareyya oghaṃ, tato so tiṇṇogho taṇhādiṭṭhipariggahesu taṇhādiṭṭhilepappahānena nopalitto khīṇāsavamuni rāgādisallānaṃ abbūḷhattā abbūḷhasallo sativepullappattiyā appamatto caraṃ, pubbabhāge vā appamatto caraṃ tena appamādacārena abbūḷhasallo hutvā sakaparattabhāvādibhedaṃ nāsīsatī lokamimaṃ parañca, aññadatthu carimacittanirodhā nirupādāno jātavedova parinibbātīti arahattanikūṭena desanaṃ niṭṭhāpesi dhammanettiṭṭhapanameva karonto, na uttariṃ imāya desanāya maggaṃ vā phalaṃ vā uppādesi khīṇāsavassa desitattāti.
《恶八经》的注释巴利
3. Duṭṭhaṭṭhakasuttavaṇṇanā
787 以“Vadanti ve duṭṭhamanāpī”开头的是《嗔怒八颂经》。它的缘起是怎样的呢?先说第一首偈颂的缘起:按照《牟尼经》的套路,外道们受不了世尊和比丘僧团得到的利养与恭敬,就派了一个女游行者孙陀利去。据说她是当时国中第一美女,是个穿白衣的女游行者。她洗好澡,穿好衣服,用花鬘、香粉和涂香打扮起来。世尊说完法,舍卫城居民从祇园出来的时候,她就从舍卫城出发,朝祇园方向走去。人们问她:“你去哪儿?”她说:“我去跟沙门乔达摩和他的弟子们快活。”然后就在祇园门楼附近转悠。等祇园门楼关了,她就进城去。第二天清早她又去祇园,在香室附近装作采花,来回走动。来侍奉佛陀的人问她:“你来这儿干什么?”她就随便编些话应付。这样过了大约半个月,外道们把她杀了,扔在沟边。清早他们吵吵嚷嚷说“我们见不到孙陀利了!”,又禀报了国王。得到许可后,他们进祇园假装到处找,从扔尸体的地方把尸体挖出来,抬到床上,扛进城里,大肆诽谤。这些事都应当按巴利圣典《优陀那》第38里记载的方式去了解。巴利
787.Vadantive duṭṭhamanāpīti duṭṭhaṭṭhakasuttaṃ. Kā uppatti? Ādigāthāya tāva uppatti – munisuttanayena bhagavato bhikkhusaṅghassa ca uppannalābhasakkāraṃ asahamānā titthiyā sundariṃ paribbājikaṃ uyyojesuṃ. Sā kira janapadakalyāṇī setavatthaparibbājikāva ahosi. Sā sunhātā sunivatthā mālāgandhavilepanavibhūsitā bhagavato dhammaṃ sutvā sāvatthivāsīnaṃ jetavanato nikkhamanavelāya sāvatthito nikkhamitvā jetavanābhimukhī gacchati. Manussehi ca ‘‘kuhiṃ gacchasī’’ti pucchitā ‘‘samaṇaṃ gotamaṃ sāvake cassa ramayituṃ gacchāmī’’ti vatvā jetavanadvārakoṭṭhake vicaritvā jetavanadvārakoṭṭhake pidahite nagaraṃ pavisitvā pabhāte puna jetavanaṃ gantvā gandhakuṭisamīpe pupphāni vicinantī viya carati . Buddhupaṭṭhānaṃ āgatehi ca manussehi ‘‘kimatthaṃ āgatāsī’’ti pucchitā yaṃkiñcideva bhaṇati. Evaṃ aḍḍhamāsamatte vītikkante titthiyā taṃ jīvitā voropetvā parikhātaṭe nikkhipitvā pabhāte ‘‘sundariṃ na passāmā’’ti kolāhalaṃ katvā rañño ca ārocetvā tena anuññātā jetavanaṃ pavisitvā vicinantā viya taṃ nikkhittaṭṭhānā uddharitvā mañcakaṃ āropetvā nagaraṃ abhiharitvā upakkosaṃ akaṃsu. Sabbaṃ pāḷiyaṃ (udā. 38) āgatanayeneva veditabbaṃ.
世尊那天在破晓时分,用佛眼观察世间,知道“今天外道们要散布恶名了”,心想:“别让大众因为信了他们的话,对我这样的人起嗔心,因而走向恶趣。”于是他把香室的门关上,就待在香室里面,没有进城托钵。比丘们看见门关着,还是像往常一样进了城。人们看见比丘们,就用各种方式辱骂他们。这时阿难尊者把发生的事情禀告世尊,说:“世尊,外道散布了极大的恶名,这里没法住下去了。赡部洲这么大,我们到别处去吧。”世尊说:“阿难,如果别处也起了恶名,你又要去哪里呢?”“去别的城市,世尊。”于是世尊说:“阿难,你等一等,这阵喧闹只会持续七天。七天过后,那造作恶名的事,会落到制造者自己头上。”接着,为了给阿难尊者说法,世尊诵出了这首偈颂:“Vadanti ve……”巴利
Bhagavā taṃ divasaṃ paccūsasamaye buddhacakkhunā lokaṃ volokento ‘‘titthiyā ajja ayasaṃ uppādessantī’’ti ñatvā ‘‘tesaṃ saddahitvā mādise cittaṃ pakopetvā mahājano apāyābhimukho mā ahosī’’ti gandhakuṭidvāraṃ pidahitvā antogandhakuṭiyaṃyeva acchi, na nagaraṃ piṇḍāya pāvisi. Bhikkhū pana dvāraṃ pidahitaṃ disvā pubbasadisameva pavisiṃsu. Manussā bhikkhū disvā nānappakārehi akkosiṃsu. Atha āyasmā ānando bhagavato taṃ pavattiṃ ārocetvā ‘‘titthiyehi, bhante, mahāayaso uppādito, na sakkā idha vasituṃ, vipulo jambudīpo, aññattha gacchāmā’’ti āha. Tatthapi ayase uṭṭhite kuhiṃ gamissasi ānandāti? ‘‘Aññaṃ nagaraṃ bhagavā’’ti. Atha bhagavā ‘‘āgamehi, ānanda, sattāhamevāyaṃ saddo bhavissati, sattāhaccayena yehi ayaso kato, tesaṃyeva upari patissatī’’ti vatvā ānandattherassa dhammadesanatthaṃ ‘‘vadanti ve’’ti imaṃ gāthamabhāsi.
这里,“他们说”是指他们辱骂世尊和比丘僧团。“有些人心怀恶意,另一些人却信以为真”——意思是有些外道心怀瞋恨,另一些人听了他们的话就相信了,以为那是真的。所谓“言论生起”,是指这种辱骂的言论出现了。“牟尼不接近它”,是因为他没有做过那样的事,也不会因此被激怒。因此,“牟尼在任何地方都没有荒芜”——由于这个原因,应当知道这位牟尼在任何地方都不存在由贪等烦恼所生的荒芜。巴利
Tattha vadantīti bhagavantaṃ bhikkhusaṅghañca upavadanti. Duṭṭhamanāpi eke athopi ve saccamanāti ekacce duṭṭhacittā, ekacce tathasaññinopi hutvā, titthiyā duṭṭhacittā, ye tesaṃ vacanaṃ sutvā saddahiṃsu, te saccamanāti adhippāyo. Vādañca jātanti etaṃ akkosavādaṃ uppannaṃ. Muni no upetīti akārakatāya ca akuppanatāya ca buddhamuni na upeti. Tasmā munī natthi khilo kuhiñcīti tena kāraṇena ayaṃ muni rāgādikhilehi natthi khilo kuhiñcīti veditabbo.
788 世尊说完这首偈后,问阿难尊者:“阿难,比丘们被这样辱骂、贬损时,他们说了什么?”阿难回答:“什么都没说,世尊。”世尊说:“阿难,不能因为想着‘我是持戒清净的人’就到处都保持沉默。世间人不会把不说话的人当作智者,反而会把他和愚人混在一起。”接着,为了说法,世尊说了这首偈:“说虚妄语的人堕入地狱。”阿难尊者记住后,对比丘们说:“你们应该用这首偈去回应那些人。”比丘们照做了。有智慧的人就沉默下来。国王也派人四处搜查,抓住那些收了外道贿赂去杀害她的恶棍,把他们抓起来惩治,查明事情经过后,谴责了外道。人们看见外道,就拿土块砸他们、撒尘土在他们身上,说:“你们给世尊制造了坏名声!”阿难尊者看到后,禀告了世尊。世尊便对尊者说了这首偈:“自己的见解……也会那样说。”巴利
788. Imañca gāthaṃ vatvā bhagavā ānandattheraṃ pucchi, ‘‘evaṃ khuṃsetvā vambhetvā vuccamānā bhikkhū, ānanda, kiṃ vadantī’’ti. Na kiñci bhagavāti. ‘‘Na, ānanda, ‘ahaṃ sīlavā’ti sabbattha tuṇhī bhavitabbaṃ, loke hi nābhāsamānaṃ jānanti missaṃ bālehi paṇḍita’’nti vatvā, ‘‘bhikkhū, ānanda, te manusse evaṃ paṭicodentū’’ti dhammadesanatthāya ‘‘abhūtavādī nirayaṃ upetī’’ti imaṃ gāthamabhāsi. Thero taṃ uggahetvā bhikkhū āha – ‘‘manussā tumhehi imāya gāthāya paṭicodetabbā’’ti. Bhikkhū tathā akaṃsu. Paṇḍitamanussā tuṇhī ahesuṃ. Rājāpi rājapurise sabbato pesetvā yesaṃ dhuttānaṃ lañjaṃ datvā titthiyā taṃ mārāpesuṃ, te gahetvā niggayha taṃ pavattiṃ ñatvā titthiye paribhāsi. Manussāpi titthiye disvā leḍḍunā paharanti, paṃsunā okiranti ‘‘bhagavato ayasaṃ uppādesu’’nti. Ānandatthero taṃ disvā bhagavato ārocesi, bhagavā therassa imaṃ gāthamabhāsi ‘‘sakañhi diṭṭhiṃ…pe… vadeyyā’’ti.
这段话的意思是:外道们抱着这样一种见解——“杀掉孙陀利,把释迦族沙门的名声搞臭,用这个办法,我们就能享受得到的供养。”那么,他们怎么能超越这种见解呢?事实上,那个恶名反而落回到了那些外道自己身上,他们根本没办法超越那种见解。再说,凡是持常见等主张的人,他自己又怎么能超越自己的见解呢?他被那种见解的欲望牵着走,又深深陷在那种见解的偏好里。不仅如此,当他自己亲自造作、亲自使那些邪见成为圆满时,就会按照自己所认为的那样去说。巴利
Tassattho – yāyaṃ diṭṭhi titthiyajanassa ‘‘sundariṃ māretvā samaṇānaṃ sakyaputtiyānaṃ avaṇṇaṃ pakāsetvā etenupāyena laddhaṃ sakkāraṃ sādiyissāmā’’ti, so taṃ diṭṭhiṃ kathaṃ atikkameyya, atha kho so ayaso tameva titthiyajanaṃ paccāgato taṃ diṭṭhiṃ accetuṃ asakkontaṃ. Yo vā sassatādivādī, sopi sakaṃ diṭṭhiṃ kathaṃ accayeyya tena diṭṭhicchandena anunīto tāya ca diṭṭhiruciyā niviṭṭho, apica kho pana sayaṃ samattānipakubbamāno attanāva paripuṇṇāni tāni diṭṭhigatāni karonto yathā jāneyya, tatheva vadeyyāti.
789 于是,国王在七天之后命人把那具尸体丢弃了。傍晚时分,他前往精舍,礼敬世尊之后说道:“尊者,这样的恶名出现时,难道不该告诉我吗?”世尊听了这话,说道:“大王,不是这样的。宣称‘我是具戒者、具足功德’,向别人自我宣扬,这不是圣者们应有的做法。”随后,世尊就着这个因缘,诵出了“凡自己……”等其余偈颂。巴利
789. Atha rājā sattāhaccayena taṃ kuṇapaṃ chaḍḍāpetvā sāyanhasamayaṃ vihāraṃ gantvā bhagavantaṃ abhivādetvā āha – ‘‘nanu, bhante, īdise ayase uppanne mayhampi ārocetabbaṃ siyā’’ti. Evaṃ vutte bhagavā, ‘‘na, mahārāja, ‘ahaṃ sīlavā guṇasampanno’ti paresaṃ ārocetuṃ ariyānaṃ patirūpa’’nti vatvā tassā aṭṭhuppattiyaṃ ‘‘yo attano sīlavatānī’’ti avasesagāthāyo abhāsi.
这里,“戒行”指巴帝摩卡等戒,以及阿兰若住等头陀支的修持。“未被询问”就是没有被问。“他说”就是宣说。善巧者们称这个为“非圣法”:如果有人这样自己宣扬自己,善巧者们就对他的这个言论如此评说:“这是非圣法。”巴利
Tattha sīlavatānīti pātimokkhādīni sīlāni āraññikādīni dhutaṅgavatāni ca. Anānupuṭṭhoti apucchito. Pāvāti vadati. Anariyadhammaṃ kusalā tamāhu, yo ātumānaṃ sayameva pāvāti yo evaṃ attānaṃ sayameva vadati, tassa taṃ vādaṃ ‘‘anariyadhammo eso’’ti kusalā evaṃ kathenti.
790 所谓“寂静者”,是因为贪等烦恼已经止息而寂静,同样也是内心彻底清凉寂灭的人。“如此”这句话,是说不在戒行上自我夸耀,也就是不会用“我是具足戒行的人”这种方式来抬高自己,不会说那种把戒行拿来标榜自己的话。对于这种不自我夸耀的表现,佛陀等通达诸蕴的善巧者称赞说:“这就是圣法。”所谓“在世间任何地方都没有增盛烦恼”,是说那位漏尽者,在世间任何地方都没有贪等七种增盛的烦恼。对于他这种不自我夸耀的表现,善巧者就这样称赞说:“这就是圣法。”应当这样理解其中的关联。巴利
790.Santoti rāgādikilesavūpasamena santo, tathā abhinibbutatto. Itihanti sīlesu akatthamānoti ‘‘ahamasmi sīlasampanno’’tiādinā nayena iti sīlesu akatthamāno, sīlanimittaṃ attūpanāyikaṃ vācaṃ abhāsamānoti vuttaṃ hoti. Tamariyadhammaṃ kusalā vadantīti tassa taṃ akatthanaṃ ‘‘ariyadhammo eso’’ti buddhādayo khandhādikusalā vadanti. Yassussadā natthi kuhiñci loketi yassa khīṇāsavassa rāgādayo satta ussadā kuhiñci loke natthi, tassa taṃ akatthanaṃ ‘‘ariyadhammo eso’’ti evaṃ kusalā vadantīti sambandho.
791 世尊这样开示了漏尽者的修行之后,现在为了向国王说明那些执持邪见的外道的修行,便说道:“虚妄构想,因缘所造。”其中,“虚妄构想”是指被妄想分别出来的;“因缘所造”是指由各种条件所造作的。“某人的”是指任何一个执持邪见的人;“诸法”是指各种邪见;“被置于前”是指被放在首位、被执取不舍;“存在”是指现起、存有;“不清净”是指不明净、不清澈。他看到自身中有利益:这个人看到这种邪见在现世中的利益,比如恭敬、供养等,以及在来世中的利益,比如投生到殊胜的地方等,因此他就依止于这种利益,也依止于那被称为“动摇、缘生、共许寂静”的邪见。由于依止这种邪见,他就可能用不实的功德或过失来抬高自己,或者贬低他人。巴利
791. Evaṃ khīṇāsavapaṭipattiṃ dassetvā idāni diṭṭhigatikānaṃ titthiyānaṃ paṭipattiṃ rañño dassento āha – ‘‘pakappitā saṅkhatā’’ti. Tattha pakappitāti parikappitā. Saṅkhatāti paccayābhisaṅkhatā. Yassāti yassa kassaci diṭṭhigatikassa. Dhammāti diṭṭhiyo. Purakkhatāti purato katā. Santīti saṃvijjanti. Avīvadātāti avodātā. Yadattani passati ānisaṃsaṃ, taṃ nissito kuppapaṭiccasantinti yassete diṭṭhidhammā purakkhatā avodātā santi, so evaṃvidho yasmā attani tassā diṭṭhiyā diṭṭhidhammikañca sakkārādiṃ, samparāyikañca gativisesādiṃ ānisaṃsaṃ passati, tasmā tañca ānisaṃsaṃ, tañca kuppatāya ca paṭiccasamuppannatāya ca sammutisantitāya ca kuppapaṭiccasantisaṅkhātaṃ diṭṭhiṃ nissitova hoti, so tannissitattā attānaṃ vā ukkaṃseyya pare vā vambheyya abhūtehipi guṇadosehi.
792 792. 这样,依止之后,对种种见执著……乃至执取法。其中,“见执著”是指被称为“这才是真实”的固执,也就是各种邪见的执著。“确实不能超越”:意思是不能轻易地被越过。对于六十二种邪见之法,人们一一认定、固守那些被执取、被坚持的法而活动,所以说这些见执著“确实不能超越”。因此,人在那些执著之中,会舍弃也会执取法。正因为确实不能超越,所以人在那些见执著之中,对羊戒、牛戒、狗戒、五火炙身、模仿哑聋、蹲踞精进、卧荆棘床等种种不同的导师、说法、僧团等类别的法,会舍弃也会执取,会丢掉也会抓住,就像林中的猴子丢掉一根树枝又抓住另一根那样,应当这样理解。这样一边舍弃一边执取,因为心不能安住,就可能以并不真实的功德或过失,为自己或他人制造称誉或毁谤。巴利
792. Evaṃ nissitena ca diṭṭhīnivesā…pe… ādiyatī ca dhammanti. Tattha diṭṭhīnivesāti idaṃsaccābhinivesasaṅkhātāni diṭṭhinivesanāni. Na hi svātivattāti sukhena ativattitabbā na honti. Dhammesu niccheyya samuggahītanti dvāsaṭṭhidiṭṭhidhammesu taṃ taṃ samuggahitaṃ abhiniviṭṭhaṃ dhammaṃ nicchinitvā pavattattā diṭṭhinivesā na hi svātivattāti vuttaṃ hoti. Tasmā naro tesu nivesanesu, nirassatī ādiyatī ca dhammanti yasmā na hi svātivattā , tasmā naro tesuyeva diṭṭhinivesanesu ajasīlagosīlakukkurasīlapañcātapamaruppapātaukkuṭikappadhānakaṇṭakāpassayādibhedaṃ satthāradhammakkhānagaṇādibhedañca taṃ taṃ dhammaṃ nirassati ca ādiyati ca jahati ca gaṇhāti ca vanamakkaṭo viya taṃ taṃ sākhanti vuttaṃ hoti. Evaṃ nirassanto ca ādiyanto ca anavaṭṭhitacittattā asantehipi guṇadosehi attano vā parassa vā yasāyasaṃ uppādeyya.
793 然而,这位因为具足智慧、能涤除一切恶见等过失,所以称为“涤除者”。对于这位涤除者……他不执取任何事物。这话说的是什么意思呢?因为具足涤除之法,这位涤除者——已抖落一切恶业的阿拉汉——在世间种种生命状态中,对任何地方都不存在那虚妄构想的邪见。由于他没有那种邪见,而外道们为了掩盖自己造下的恶业,或者用欺诈、或者用骄慢,走上邪道,他则已经舍弃了欺诈和骄慢。涤除者还会以什么贪等过失走上邪道呢?在现世或来世,他又凭什么名义进入地狱等种种去处呢?他不执取任何事物,因为他完全没有渴爱执取和邪见执取这两种执取,所以说他不执取。巴利
793. Yo panāyaṃ sabbadiṭṭhigatādidosadhunanāya paññāya samannāgatattā dhono, tassa dhonassa hi…pe… anūpayo so. Kiṃ vuttaṃ hoti? Dhonadhammasamannāgamā dhonassa dhutasabbapāpassa arahato katthaci loke tesu tesu bhavesu pakappitā diṭṭhi natthi, so tassā diṭṭhiyā abhāvena, yāya ca attanā kataṃ pāpakammaṃ paṭicchādentā titthiyā māyāya mānena vā etaṃ agatiṃ gacchanti, tampi māyañca mānañca pahāya dhono rāgādīnaṃ dosānaṃ kena gaccheyya, diṭṭhadhamme samparāye vā nirayādīsu gativisesesu kena saṅkhaṃ gaccheyya, anūpayo so, so hi taṇhādiṭṭhiupayānaṃ dvinnaṃ abhāvena anūpayoti.
794 794. 但如果有人因为那两者的存在而成为执取者,那执取者确实……乃至“他就在这里灭尽了一切邪见”。其中,“执取者”是指依止渴爱和邪见的人。在诸法上言论趋入,就是对于种种法,言论这样趋入,说“被贪染了”或“被嗔恚了”。对于因断除渴爱和邪见而无执取、已漏尽的人,能用什么贪或什么嗔,用什么方式说他是“被贪染了”或“被嗔恚了”呢?他这样无可指责,又怎么会像外道那样成为覆藏所作恶行的人呢?这是言外之意。他既没有“我”,也没有“无我”,因为他既没有我见,也没有断灭见,既没有执取,也没有舍弃,即所谓的“我”与“无我”。为什么没有呢?因为他就在这里灭尽了一切邪见,因为他就在这现有之身中,以智慧之风灭尽、舍弃、驱除了一切邪见。就这样,世尊以阿拉汉果为顶点结束了说法。国王听了,满心欢喜,礼敬世尊后离去。巴利
794. Yo pana tesaṃ dvinnaṃ bhāvena upayo hoti, so upayo hi…pe… diṭṭhimidheva sabbanti. Tattha upayoti taṇhādiṭṭhinissito. Dhammesu upeti vādanti ‘‘ratto’’ti vā ‘‘duṭṭho’’ti vā evaṃ tesu tesu dhammesu upeti vādaṃ. Anūpayaṃ kena kathaṃ vadeyyāti taṇhādiṭṭhipahānena anūpayaṃ khīṇāsavaṃ kena rāgena vā dosena vā kathaṃ ‘‘ratto’’ti vā ‘‘duṭṭho’’ti vā vadeyya, evaṃ anupavajjo ca so kiṃ titthiyā viya katapaṭicchādako bhavissatīti adhippāyo. Attā nirattā na hi tassa atthīti tassa hi attadiṭṭhi vā ucchedadiṭṭhi vā natthi, gahaṇaṃ muñcanaṃ vāpi attanirattasaññitaṃ natthi. Kiṃkāraṇā natthīti ce? Adhosi so diṭṭhimidheva sabbaṃ, yasmā so idheva attabhāve ñāṇavātena sabbaṃ diṭṭhigataṃ adhosi, pajahi, vinodesīti arahattanikūṭena desanaṃ niṭṭhāpesi. Taṃ sutvā rājā attamano bhagavantaṃ abhivādetvā pakkāmīti.
《净八经》的注释巴利
4. Suddhaṭṭhakasuttavaṇṇanā
795 《看见清净》等就是《净八偈经》。它是怎么来的呢?据说在过去迦叶世尊的时代,波罗奈城住着一个家主,为了采购货物,带着五百辆车去了边地。他在那里和一个林中游走的人交了朋友,送给他礼物后问道:“朋友,你以前见过栴檀心材吗?”那人回答:“见过,主人。”于是他就和那人一起进了栴檀林,把所有的车都装满了栴檀心材,又对那个林中游走的人说:“朋友,你什么时候来波罗奈城,就带些栴檀心材来。”说完就回波罗奈城去了。后来有一次,那个林中游走的人也拿着栴檀心材来到他家。他见到那人后,尽了种种招待,傍晚时让人把栴檀心材捣碎,装满一个盒子,说:“朋友,去沐浴后再来吧。”就派自己的仆人和他一起去沐浴的地方。那时波罗奈城正逢节庆。波罗奈城的居民们一早作了布施,到了傍晚穿上洁净的衣服,拿着花鬘、香等,去礼敬迦叶世尊的大塔庙。那个林中游走的人看见他们,问道:“大众要去哪里?”听说“去精舍礼敬塔庙”后,自己也跟着去了。在那里,他看见人们用雌黄、辰砂等各种东西供养塔庙,自己不知道该怎么做一个特别的供养,就拿起那些栴檀,在大塔庙的金砖上面,做了一个像铜钵那么大的圆轮。那时,太阳升起的时候,阳光照射出来。他看见后心生净信,并发愿说:“无论我投生在哪里,愿我胸中生出这样的光。”他命终后投生到三十三天。他的胸前果然生出光来,胸轮像月轮一样闪耀,大家就称他为“月明天子”。巴利
795.Passāmisuddhanti suddhaṭṭhakasuttaṃ. Kā uppatti? Atīte kira kassapassa bhagavato kāle bārāṇasivāsī aññataro kuṭumbiko pañcahi sakaṭasatehi paccantajanapadaṃ agamāsi bhaṇḍaggahaṇatthaṃ. Tattha vanacarakena saddhiṃ mittaṃ katvā tassa paṇṇākāraṃ datvā pucchi – ‘‘kacci, te samma, candanasāraṃ diṭṭhapubba’’nti? ‘‘Āma sāmī’’ti ca vutte teneva saddhiṃ candanavanaṃ pavisitvā sabbasakaṭāni candanasārassa pūretvā tampi vanacarakaṃ ‘‘yadā, samma, bārāṇasiṃ āgacchasi, tadā candanasāraṃ gahetvā āgaccheyyāsī’’ti vatvā bārāṇasiṃyeva agamāsi. Athāparena samayena sopi vanacarako candanasāraṃ gahetvā tassa gharaṃ agamāsi. So taṃ disvā sabbaṃ paṭisanthāraṃ katvā sāyanhasamaye candanasāraṃ pisāpetvā samuggaṃ pūretvā ‘‘gaccha, samma, nhāyitvā āgacchā’’ti attano purisena saddhiṃ nhānatitthaṃ pesesi. Tena ca samayena bārāṇasiyaṃ ussavo hoti. Atha bārāṇasivāsino pātova dānaṃ datvā sāyaṃ suddhavatthanivatthā mālāgandhādīni gahetvā kassapassa bhagavato mahācetiyaṃ vandituṃ gacchanti. So vanacarako te disvā ‘‘mahājano kuhiṃ gacchatī’’ti pucchi. ‘‘Vihāraṃ cetiyavandanatthāyā’’ti ca sutvā sayampi agamāsi. Tattha manusse haritālamanosilādīhi nānappakārehi cetiye pūjaṃ karonte disvā kiñci citraṃ kātuṃ ajānanto taṃ candanaṃ gahetvā mahācetiye suvaṇṇiṭṭhakānaṃ. Upari kaṃsapātimattaṃ maṇḍalaṃ akāsi. Atha tattha sūriyuggamanavelāyaṃ sūriyarasmiyo uṭṭhahiṃsu. So taṃ disvā pasīdi, patthanañca akāsi ‘‘yattha yattha nibbattāmi, īdisā me rasmiyo ure uṭṭhahantū’’ti. So kālaṃ katvā tāvatiṃsesu nibbatti. Tassa ure rasmiyo uṭṭhahiṃsu, candamaṇḍalaṃ viyassa uramaṇḍalaṃ virocati, ‘‘candābho devaputto’’tveva ca naṃ sañjāniṃsu.
他凭着那种福报,在六个天界里顺次和逆次地流转,经过一尊佛的间隔之后,在我们的世尊出世时,投生在舍卫城一个富有的婆罗门大家族里。同样,他的胸口有一团像月轮一样的光轮。到了取名那天,婆罗门们为他举行了吉祥仪式,看到那团光轮后,惊叹地说:“这孩子有财富和福德的相。”于是给他取名叫“月光”。他成年后,婆罗门们带着他,给他打扮好,让他穿上红色上衣,扶他上车,把他当作“大梵天”来供养,一边游行在村落、集镇和王都之间,一边高声宣告:“谁见到月光,谁就能得到名誉、财富等,来世还能生天。”所到之处,人们纷纷说:“听说这位就是月光,谁见到他,谁就能得到名誉、财富乃至生天。”于是越来越多的人涌来,整个赡部洲都轰动了。婆罗门们不让空手来的人见他,只有带着一百或一千钱来的人才让见。婆罗门们就这样带着月光四处游走,渐渐来到了舍卫城。巴利
So tāya sampattiyā chasu devalokesu anulomapaṭilomato ekaṃ buddhantaraṃ khepetvā amhākaṃ bhagavati uppanne sāvatthiyaṃ brāhmaṇamahāsālakule nibbatti, tathevassa ure candamaṇḍalasadisaṃ rasmimaṇḍalaṃ ahosi. Nāmakaraṇadivase cassa maṅgalaṃ katvā brāhmaṇā taṃ maṇḍalaṃ disvā ‘‘dhaññapuññalakkhaṇo ayaṃ kumāro’’ti vimhitā ‘‘candābho’’ tveva nāmaṃ akaṃsu. Taṃ vayappattaṃ brāhmaṇā gahetvā alaṅkaritvā rattakañcukaṃ pārupāpetvā rathe āropetvā ‘‘mahābrahmā aya’’nti pūjetvā ‘‘yo candābhaṃ passati, so yasadhanādīni labhati, samparāyañca saggaṃ gacchatī’’ti ugghosentā gāmanigamarājadhānīsu āhiṇḍanti. Gatagataṭṭhāne manussā ‘‘esa kira bho candābho nāma, yo etaṃ passati, so yasadhanasaggādīni labhatī’’ti uparūpari āgacchanti, sakalajambudīpo cali. Brāhmaṇā tucchahatthakānaṃ āgatānaṃ na dassenti, sataṃ vā sahassaṃ vā gahetvā āgatānameva dassenti. Evaṃ candābhaṃ gahetvā anuvicarantā brāhmaṇā kamena sāvatthiṃ anuppattā.
那时,世尊已经转起殊胜的法轮,次第游行来到舍卫城,住在祇园精舍,为大众的利益而说法。月光到了舍卫城后,就像流入大海的河水一样,变得默默无闻,连“月光”这个名字也没人提起了。傍晚时分,他看见一大群人拿着花环、香料等物品朝祇园方向走去,就问他们:“你们去哪里?”听了他们的话——“佛陀出现在世间,正在为大众的利益说法,我们要去祇园听他讲法”——月光也在婆罗门众人的围绕下一起去了那里。当时,世尊正坐在法堂中殊胜的佛座上。月光走近世尊,亲切地问候之后,坐在一边。就在那时,他身上原有的光芒消失了。因为在佛陀光芒的八十肘范围内,别的光都无法显现。他心想“我的光消失了”,刚坐下就站了起来,起身要走。这时有一个人对他说:“喂,月光,你是害怕沙门乔达摩才走的吗?”他说:“我不是因为害怕才走,只是在他的威光之下,我的光显现不出来。”于是他又在世尊面前坐下,从脚底到发梢,仔细观察世尊的肤色、光芒等种种相好圆满,心想:“沙门乔达摩有大威德。我胸口这一点小小的光,就凭这么一点光,婆罗门们带着我走遍了整个赡部洲。而具足这样殊胜相好圆满的沙门乔达摩,竟然没有生起丝毫傲慢,他一定具足无上的功德,是诸天与人的导师。”他心中极为欢喜,顶礼世尊之后,请求出家。世尊吩咐一位长老:“给他剃度。”那位长老为他剃度后,教他皮五法门。他开始修观,不久就证得阿罗汉果,以“月光长老”之名广为人知。比丘们因此议论起来:“诸位,那些见到月光的人,得到了什么?是名声、财富,还是生天,还是清净?就因为用眼睛看了他的色相。”世尊针对这件事,说了这部经。巴利
Tena ca samayena bhagavā pavattitavaradhammacakko anupubbena sāvatthiṃ āgantvā sāvatthiyaṃ viharati jetavane bahujanahitāya dhammaṃ desento. Atha candābho sāvatthiṃ patvā samuddapakkhantakunnadī viya apākaṭo ahosi, candābhoti bhaṇantopi natthi. So sāyanhasamaye mahājanakāyaṃ mālāgandhādīni ādāya jetavanābhimukhaṃ gacchantaṃ disvā ‘‘kuhiṃ gacchathā’’ti pucchi. ‘‘Buddho loke uppanno, so bahujanahitāya dhammaṃ deseti, taṃ sotuṃ jetavanaṃ gacchāmā’’ti ca tesaṃ vacanaṃ sutvā sopi brāhmaṇagaṇaparivuto tattheva agamāsi. Bhagavā ca tasmiṃ samaye dhammasabhāyaṃ varabuddhāsane nisinnova hoti. Candābho bhagavantaṃ upasaṅkamma madhurapaṭisanthāraṃ katvā ekamantaṃ nisīdi, tāvadeva cassa so āloko antarahito. Buddhālokassa hi samīpe asītihatthabbhantare añño āloko nābhibhoti. So ‘‘āloko me naṭṭho’’ti nisīditvāva uṭṭhāsi, uṭṭhahitvā ca gantumāraddho. Atha naṃ aññataro puriso āha – ‘‘kiṃ bho candābha, samaṇassa gotamassa bhīto gacchasī’’ti. Nāhaṃ bhīto gacchāmi, apica me imassa tejena āloko na sampajjatīti punadeva bhagavato purato nisīditvā pādatalā paṭṭhāya yāva kesaggā rūparaṃsilakkhaṇādisampattiṃ disvā ‘‘mahesakkho samaṇo gotamo, mama ure appamattako āloko uṭṭhito, tāvatakenapi maṃ gahetvā brāhmaṇā sakalajambudīpaṃ vicaranti. Evaṃ varalakkhaṇasampattisamannāgatassa samaṇassa gotamassa neva māno uppanno, addhā ayaṃ anomaguṇasamannāgato bhavissati satthā devamanussāna’’nti ativiya pasannacitto bhagavantaṃ vanditvā pabbajjaṃ yāci. Bhagavā aññataraṃ theraṃ āṇāpesi – ‘‘pabbājehi na’’nti. So taṃ pabbājetvā tacapañcakakammaṭṭhānaṃ ācikkhi. So vipassanaṃ ārabhitvā na cireneva arahattaṃ patvā ‘‘candābhatthero’’ti vissuto ahosi. Taṃ ārabbha bhikkhū kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ ‘‘kiṃ nu kho, āvuso, ye candābhaṃ addasaṃsu. Te yasaṃ vā dhanaṃ vā labhiṃsu, saggaṃ vā gacchiṃsu, visuddhiṃ vā pāpuṇiṃsu tena cakkhudvārikarūpadassanenā’’ti. Bhagavā tassaṃ aṭṭhuppattiyaṃ imaṃ suttamabhāsi.
在这里,先讲第一首偈颂的意思:比丘们,并不是靠这样的见就能得到清净。实际上,因为被烦恼的污垢所染,所以是不清净的;因为烦恼之病还没有去除,所以其实还是有病的人。像月光婆罗门或者其他类似这样的人,那些执持邪见的愚人见到之后,就认定说:我见到了清净、至高、无病的人,而且靠那种被称为见的观察,人就能得到清净。他这样认定,就把那种见当成至高的,在那种见上观为清净,于是便认为那种见就是道智。但那并不是道智。因此世尊说了第二首偈颂:若通过所见而有清净。巴利
Tattha paṭhamagāthāya tāvattho – na, bhikkhave, evarūpena dassanena suddhi hoti. Apica kho kilesamalinattā asuddhaṃ, kilesarogānaṃ avigamā sarogameva candābhaṃ brāhmaṇaṃ aññaṃ vā evarūpaṃ disvā diṭṭhigatiko bālo abhijānāti ‘‘passāmi suddhaṃ paramaṃ arogaṃ, tena ca diṭṭhisaṅkhātena dassanena saṃsuddhi narassa hotī’’ti, so evaṃ abhijānanto taṃ dassanaṃ ‘‘parama’’nti ñatvā tasmiṃ dassane suddhānupassī samāno taṃ dassanaṃ ‘‘maggañāṇa’’nti pacceti. Taṃ pana maggañāṇaṃ na hoti. Tenāha – ‘‘diṭṭhena ce suddhī’’ti dutiyagāthaṃ.
796 它的意思是:如果一个人通过那种叫做“见色”的所见,烦恼就能得到清净;或者他通过那种智,就能舍断生等诸苦。若真是这样,那他就是靠圣道之外的不清净之道而清净了;他明明还被贪等执取所缠缚,是有执取的人,却成了所谓“清净”——这就说不通了。而这样的人其实并没有清净。因此,确实是那“见”把他带到了那样的说法;那“见”本身就在说“这个人是邪见者”,并随顺那见,用“世间是常”等种种方式,如此这般地宣说。巴利
796. Tassattho – tena rūpadassanasaṅkhātena diṭṭhena yadi kilesasuddhi narassa hoti. Tena vā ñāṇena so yadi jātiādidukkhaṃ pajahāti. Evaṃ sante ariyamaggato aññena asuddhimaggeneva so sujjhati, rāgādīhi upadhīhi saupadhiko eva samāno sujjhatīti āpannaṃ hoti, na ca evaṃvidho sujjhati. Tasmā diṭṭhī hi naṃ pāva tathā vadānaṃ, sā naṃ diṭṭhiyeva ‘‘micchādiṭṭhiko aya’’nti katheti diṭṭhianurūpaṃ ‘‘sassato loko’’tiādinā nayena tathā tathā vadanti.
797 第三颂说:婆罗门不从其他方面宣称清净。它的意思是:一个人因为断除了恶法而成为婆罗门,他就是通过圣道证得漏尽、诸漏已尽的婆罗门。他不会在圣道智之外,凭借生起的邪智宣称有清净——不会在被称为“见”的所谓吉祥色相上,不会在被称为“闻”的种种声音上,不会在被称为“戒”的不违犯上,不会在被称为“行”的象戒、牛戒等仪轨上,也不会在被称为“触”的地、水、火、风等所触上,去宣称清净。其余的话都是为了赞叹这位婆罗门而说的。因为他对于福和罪都不染着,由于已经断除了我见,已经断除了一切执取,所以被称为“弃我者”;由于不再造作福行等,所以被称为“在此世间无所造作”。因此,世尊这样赞叹他。而且,这一切都应当与前一句联系起来理解:对于福和罪都不染着,弃我者,在此世间无所造作——这样的婆罗门,不从其他方面宣称清净。巴利
797.Na brāhmaṇoti tatiyagāthā. Tassattho – yo pana bāhitapāpattā brāhmaṇo hoti, so maggena adhigatāsavakkhayo khīṇāsavabrāhmaṇo ariyamaggañāṇato aññena abhimaṅgalasammatarūpasaṅkhāte diṭṭhe tathāvidhasaddasaṅkhāte sute avītikkamasaṅkhāte sīle hatthivatādibhede vate pathaviādibhede mute ca uppannena micchāñāṇena suddhiṃ na āha. Sesamassa brāhmaṇassa vaṇṇabhaṇanatthaṃ vuttaṃ. So hi tedhātukapuññe sabbasmiñca pāpe anūpalitto, tassa pahīnattā attadiṭṭhiyā yassa kassaci vā gahaṇassa pahīnattā attañjaho, puññābhisaṅkhārādīnaṃ akaraṇato nayidha pakubbamānoti vuccati. Tasmā naṃ evaṃ pasaṃsanto āha. Sabbasseva cassa purimapādena sambandho veditabbo – puññe ca pāpe ca anūpalitto, attañjaho nayidha pakubbamāno, na brāhmaṇo aññato suddhimāhāti.
798 说完“婆罗门不从其他方面宣称清净”之后,现在为了说明那些执持邪见、主张从其他方面得到清净的人,其邪见并不能导向清净,世尊说了“舍弃前者……”这偈颂。它的意思是:那些人虽然同样主张从其他方面得到清净,但由于没有舍断邪见,所以不断有执取和放舍。他们舍弃先前的老师等,转而依附另一个,被称作“动转”的渴爱所跟随、所征服,不能超越贪等种种类别的结缚。因为不能超越,他们抓取种种法又放舍,就像猴子抓了树枝又放开一样。巴利
798. Evaṃ na brāhmaṇo aññato suddhimāhāti vatvā idāni ye diṭṭhigatikā aññato suddhiṃ bruvanti, tesaṃ tassā diṭṭhiyā anibbāhakabhāvaṃ dassento ‘‘purimaṃ pahāyā’’ti gāthamāha. Tassattho – te hi aññato suddhivādā samānāpi yassā diṭṭhiyā appahīnattā gahaṇamuñcanaṃ hoti. Tāya purimaṃ satthārādiṃ pahāya aparaṃ nissitā ejāsaṅkhātāya taṇhāya anugatā abhibhūtā rāgādibhedaṃ na taranti saṅgaṃ, tañca atarantā taṃ taṃ dhammaṃ uggaṇhanti ca nirassajanti ca makkaṭova sākhanti.
799 第五颂的关联是:前面说到“邪见确实把他引向那样的言说”,这里说的“他自己执取”就是指那个人。其中,“自己”指亲自;“执取”指拿过来、采纳;“戒行”指象戒之类的苦行;“高低”指一个接一个,或者低劣或殊胜,从一位老师到另一位老师等等;“系着于想”指执著于欲想等。“智者以诸智通达法”的意思是:通达究竟义的智者,也就是阿罗汉,以四种道智完全证悟四谛法。其余的意思显而易见。巴利
799. Pañcamagāthāya sambandho – yo ca so ‘‘diṭṭhī hi naṃ pāva tathā vadāna’’nti vutto, so sayaṃ samādāyāti. Tattha sayanti sāmaṃ. Samādāyāti gahetvā. Vatānīti hatthivatādīni. Uccāvacanti aparāparaṃ hīnapaṇītaṃ vā satthārato satthārādiṃ. Saññasattoti kāmasaññādīsu laggo. Vidvā ca vedehi samecca dhammanti paramatthavidvā ca arahā catūhi maggañāṇavedehi catusaccadhammaṃ abhisameccāti. Sesaṃ pākaṭameva.
800 那位在一切法中都摧破了魔军、成为无军者的具光辉智慧的漏尽者,对于任何所见、所闻、所觉的事物,因为他在一切法中都摧破了魔军、稳稳地安住,所以成为无军者。所谓“那样明净见者”,就是指具有如此清净见解的人。“坦然而行”是指去除了渴爱等遮蔽,毫无隐藏地行走。“在此世间谁能虚妄计量?”是指在这世间,谁能以渴爱的计量或邪见的计量来虚妄计量他呢?或者说,因为他已经断除了贪等烦恼,就像前面所说的那样,所以没有人能计量他。巴利
800.Sa sabbadhammesu visenibhūto, yaṃkiñci diṭṭhaṃva sutaṃ mutaṃ vāti sobhūripañño khīṇāsavo yaṃ kiñci diṭṭhaṃ vā sutaṃ vā mutaṃ vā tesu sabbadhammesu mārasenaṃ vināsetvā ṭhitabhāvena visenibhūto. Tamevadassinti taṃ evaṃ visuddhadassiṃ. Vivaṭaṃ carantantitaṇhacchadanādivigamena vivaṭaṃ hutvā carantaṃ. Kenīdha lokasmiṃ vikappayeyyāti kena idha loke taṇhākappena vā diṭṭhikappena vā koci vikappeyya, tesaṃ vā pahīnattā rāgādinā pubbe vuttenāti.
801 “不计量”这一偈颂的关联和含义是:此外还有什么呢?那些已寂静的圣者,对于两种计量以及所尊崇的对象,不以任何方式去计量、去尊崇。因为他们已经证得究竟、绝对的清净,所以不会把并非绝对清净的“无作常见”说成是绝对清净。“已解开所执取之结的系缚”是指:以圣道之剑,断除四种因执取色等而称为“取结”、紧系于自心相续的结缚。其余内容显而易见。巴利
801.Na kappayantīti gāthāya sambandho attho ca – kiñca bhiyyo? Te hi tādisā santo dvinnaṃ kappānaṃ purekkhārānañca kenaci na kappayanti na purekkharonti, paramatthaaccantasuddhiadhigatattā anaccantasuddhiṃyeva akiriyasassatadiṭṭhiṃ accanta suddhīti na te vadanti. Ādānaganthaṃ gathitaṃ visajjāti catubbidhampi rūpādīnaṃ ādāyakattā ādānaganthaṃ attano cittasantāne gathitaṃ baddhaṃ ariyamaggasatthena visajja chinditvā. Sesaṃ pākaṭameva.
802 802.“超越界限”这首偈颂,是就一个具体的人而说的教法。它和前一首偈颂的关联方式完全一样,应当结合释义这样来理解:此外,那位如此具有广大智慧的人,因为已经超越了四种烦恼的界限,所以称为“越界者”;因为已经断除了一切恶法,所以称为“婆罗门”。对于这样一位成就者,无论用他心智和宿住随念智去了知,还是用肉眼和天眼去看,都不存在任何被执取、被固著的东西——这就是这段话要表达的意思。同时,他因为没有欲贪,所以不贪著欲乐;因为没有色贪和无色贪,所以也不执著于离欲。正因为如此,对于这样一位圣者,在此世间不存在任何“这是最上”的执取。世尊便以阿拉汉果为顶点,结束了这次教说。巴利
802.Sīmātigoti gāthā ekapuggalādhiṭṭhānāya desanāya vuttā. Pubbasadiso eva panassā sambandho, so evaṃ atthavaṇṇanāya saddhiṃ veditabbo – kiñca bhiyyo so īdiso bhūripañño catunnaṃ kilesasīmānaṃ atītattā sīmātigo bāhitapāpattā ca brāhmaṇo, itthambhūtassa ca tassa natthi paracittapubbenivāsañāṇehi ñatvā vā maṃsacakkhudibbacakkhūhi disvā vā kiñci samuggahītaṃ, abhiniviṭṭhanti vuttaṃ hoti. So ca kāmarāgābhāvato na rāgarāgī, rūpārūparāgābhāvato na virāgaratto. Yato evaṃvidhassa ‘‘idaṃ para’’nti kiñci idha uggahitaṃ natthīti arahattanikūṭena desanaṃ niṭṭhāpesi.
5. 《最上八经》的注释巴利
5. Paramaṭṭhakasuttavaṇṇanā
803 803.《最胜八偈经》中“对于最胜之见”等语。这部经的起因是什么?据说,世尊住在舍卫城时,众多外道聚集在一起,各自宣扬自己的见解,吵嚷着“这是最胜的,这是最胜的”,争论不休,最后告到了国王那里。国王下令召集许多天生盲人,吩咐说:“让他们看看大象。”国王的侍从们把盲人们召集起来,让大象卧在他们面前,说:“你们看吧。”他们各自摸了大象的某一个部位。然后国王问:“喂,大象是什么样的?”摸到象鼻的那个人说:“大王,就像犁柄。”而摸到象牙等部位的那些人则骂他说:“喂,别在国王面前说假话!”然后说:“大王,就像墙桩一样。”等等。国王听完这一切后,说:“你们的教派就是这样的吗?”便把那些外道打发走了。有一位乞食的比丘知道了这件事,就禀告了世尊。世尊以此事为因缘,召集比丘们说:“比丘们,就像那些天生盲人不认识大象,各自摸到一个部位就争论不休;同样,外道们不认识导向解脱的法,各自执取一种见解就争论不休。”说完之后,为了宣说此法,世尊诵出了这部经。巴利
803.Paramantidiṭṭhīsūti paramaṭṭhakasuttaṃ. Kā uppatti? Bhagavati kira sāvatthiyaṃ viharante nānātitthiyā sannipatitvā attano attano diṭṭhiṃ dīpentā ‘‘idaṃ paramaṃ, idaṃ parama’’nti kalahaṃ katvā rañño ārocesuṃ. Rājā sambahule jaccandhe sannipātāpetvā ‘‘imesaṃ hatthiṃ dassethā’’ti āṇāpesi. Rājapurisā andhe sannipātāpetvā hatthiṃ purato sayāpetvā ‘‘passathā’’ti āhaṃsu. Te hatthissa ekamekaṃ aṅgaṃ parāmasiṃsu. Tato raññā ‘‘kīdiso, bhaṇe, hatthī’’ti puṭṭho yo soṇḍaṃ parāmasi, so ‘‘seyyathāpi, mahārāja, naṅgalīsā’’ti bhaṇi. Ye dantādīni parāmasiṃsu, te itaraṃ ‘‘mā bho rañño purato musā bhaṇī’’ti paribhāsitvā ‘‘seyyathāpi, mahārāja, bhittikhilo’’tiādīni āhaṃsu. Rājā taṃ sabbaṃ sutvā ‘‘īdiso tumhākaṃ samayo’’ti titthiye uyyojesi. Aññataro piṇḍacāriko taṃ pavattiṃ ñatvā bhagavato ārocesi. Bhagavā tassaṃ aṭṭhuppattiyaṃ bhikkhū āmantetvā ‘‘yathā, bhikkhave, jaccandhā hatthiṃ ajānantā taṃ taṃ aṅgaṃ parāmasitvā vivadiṃsu, evaṃ titthiyā vimokkhantikadhammaṃ ajānantā taṃ taṃ diṭṭhiṃ parāmasitvā vivadantī’’ti vatvā dhammadesanatthaṃ imaṃ suttamabhāsi.
在这里,“执取‘这是最上’的见解而安住于各自观点中”,意思是:抓住“这是最上”的想法,然后沉浸在自己的见解里。“把什么当作更高”,是指把自己认定的导师等奉为最殊胜。“低劣”,是指除了自己的导师等之外,把其他所有人都说成“这些是低劣的”。正因为这个原因,他就无法超越争论,始终陷在见解的争执里脱不出来。巴利
Tattha paramanti diṭṭhīsu paribbasānoti ‘‘idaṃ parama’’nti gahetvā sakāya sakāya diṭṭhiyā vasamāno. Yaduttari kuruteti yaṃ attano satthārādiṃ seṭṭhaṃ karoti. Hīnāti aññe tato sabbamāhāti taṃ attano satthārādiṃ ṭhapetvā tato aññe sabbe ‘‘hīnā ime’’ti āha. Tasmā vivādāni avītivattoti tena kāraṇena so diṭṭhikalahe avītivattova hoti.
804 第二首偈颂的意思是:像这样还没有超越的人,在所见、所闻、戒禁、所觉知这些事情上,对于那个被称为“见解”的自我,看到了前面所说的那种好处。于是他就牢牢抓住自己见解带来的那个好处,认定“这才是最好的”,而把其他一切——比如别人的导师等等——都看成低劣的。巴利
804. Dutiyagāthāya attho – evaṃ avītivatto ca yaṃ diṭṭhe sute sīlavate muteti etesu vatthūsu uppannadiṭṭhisaṅkhāte attani pubbe vuttappakāraṃ ānisaṃsaṃ passati. Tadeva so tattha sakāya diṭṭhiyā ānisaṃsaṃ ‘‘idaṃ seṭṭha’’nti abhinivisitvā aññaṃ sabbaṃ parasatthārādikaṃ nihīnato passati.
805 第三首偈颂的意思是:这样观察的人,如果依止自己的导师等人,而把别的导师等人看成低劣,那么这种见解,善者们就说它正是“结”,也就是所谓束缚。正因为如此,所以说:比丘不应依止所见、所闻、所觉,也不应依止戒禁,不应执取。巴利
805. Tatiyagāthāya attho – evaṃ passato cassa yaṃ attano satthārādiṃ nissito aññaṃ parasatthārādiṃ hīnaṃ passati taṃ pana dassanaṃ ganthameva kusalā vadanti, bandhananti vuttaṃ hoti . Yasmā etadeva, tasmā hi diṭṭhaṃva sutaṃ mutaṃ vā sīlabbataṃ bhikkhu na nissayeyya, nābhiniveseyyāti vuttaṃ hoti.
806 第四首偈颂的意思是:不仅不该依止所见、所闻等,而且在这世间,也不该对任何尚未生起的更高见解加以构画、生起。说的是什么呢?就是:不论是通过智慧,还是通过戒禁,或者通过等至之智等智慧、通过戒禁而被构画出来的那种见解,都不该去构画。不仅不该构画见解,而且也不该以慢心,借着出身等事由,把自己拿来和别人等同,不该想“我是低劣的”,也不该想“我是殊胜的”。巴利
806. Catutthagāthāya attho – na kevalaṃ diṭṭhasutādiṃ na nissayeyya, apica kho pana asañjātaṃ uparūpari diṭṭhimpi lokasmiṃ na kappayeyya, na janeyyāti vuttaṃ hoti. Kīdisaṃ? Ñāṇena vā sīlavatena vāpi, samāpattiñāṇādinā ñāṇena vā sīlavatena vā yā kappiyati, etaṃ diṭṭhiṃ na kappeyya. Na kevalañca diṭṭhiṃ na kappayeyya, apica kho pana mānenapi jātiādīhi vatthūhi samoti attānamanūpaneyya, hīno na maññetha visesi vāpīti.
807 第五首偈颂的意思是:他这样不构作见解,不揣度,舍弃了“我”而不执取,在此处,或者舍弃了过去所执取的东西,也不再抓取新的东西;对于那种所说的智,他也不做两种依止。由于他不这样做,在那些因为种种见解而分裂的众生当中,他不会跟着派系走,不会随着贪欲等而行动。对于六十二种见解,他一个也不信从,不回落于任何见解。这就是这段话要说的意思。巴利
807. Pañcamagāthāya attho – evañhi diṭṭhiṃ akappento amaññamāno ca attaṃ pahāya anupādiyāno idha vā yaṃ pubbe gahitaṃ, taṃ pahāya aparaṃ aggaṇhanto tasmimpi vuttappakāre ñāṇe duvidhaṃ nissayaṃ no karoti. Akaronto ca sa ve viyattesu nānādiṭṭhivasena bhinnesu sattesu na vaggasārī chandādivasena agacchanadhammo hutvā dvāsaṭṭhiyā diṭṭhīsu kiñcipi diṭṭhiṃ na pacceti, na paccāgacchatīti vuttaṃ hoti.
808-10 现在,为了称赞这首偈颂里所说的那位漏已尽者,又说了“yassūbhayante”等三首偈颂。其中,“两端”指的是前面说过的触等种类。“愿求”就是渴爱。“bhavābhavāya”是为了再三地再生。“在此处或在他处”是指在自身种类等的此处,或在他身种类等的他处。“于所见”是指通过所见而求清净,对“所闻”等也应这样理解。“想”是指能引发想的见。“dhammāpitesaṃ na paṭicchitāse”是说:即使是六十二种恶见之法,他们也不接受“唯有此是真实,其余都是虚妄”这样的想法。“至彼岸者不退转,如是者”是说:到达涅槃彼岸的人,不会退回到那些由各道所断除的烦恼,并且他以五种方式成为“如是者”。其余的意思已经很明白了。巴利
808-10. Idāni yo so imāya gāthāya vutto khīṇāsavo, tassa vaṇṇabhaṇanatthaṃ ‘‘yassūbhayante’’tiādikā tisso gāthāyo āha. Tattha ubhayanteti pubbe vuttaphassādibhede. Paṇidhīti taṇhā. Bhavābhavāyāti punappunabhavāya. Idha vā huraṃ vāti sakattabhāvādibhede idha vā parattabhāvādibhede parattha vā. Diṭṭhe vāti diṭṭhasuddhiyā vā. Esa nayo sutādīsu. Saññāti saññāsamuṭṭhāpikā diṭṭhi. Dhammāpitesaṃ na paṭicchitāseti dvāsaṭṭhidiṭṭhigatadhammāpi tesaṃ ‘‘idameva saccaṃ moghamañña’’nti evaṃ na paṭicchitā. Pāraṅgato na pacceti tādīti nibbānapāraṃ gato tena tena maggena pahīne kilese puna nāgacchati, pañcahi ca ākārehi tādī hotīti. Sesaṃ pākaṭamevāti.
第六 衰老经的注释巴利
6. Jarāsuttavaṇṇanā
811 《衰老经》开头说“生命确实短暂”。这件事的起因是什么呢?有一次,世尊在舍卫城过完雨安居,考虑到诸佛游化各地的种种因缘——比如让身体安康、制定尚未制定的学处、调伏应当调伏的众生、在适当的时机讲述本生故事等——观察了这些之后,便启程游化人间。他一路次第游行,傍晚时分到了沙计多,走进安阇那林。沙计多的居民听说后,心想:“现在还不是拜见世尊的时候。”于是等天亮以后,他们拿着花鬘、香料等物,来到世尊跟前,做了供养、礼敬、问候等事,然后围绕在世尊身边站着,一直等到世尊要进村的时候。那时,世尊由比丘僧团围绕,进村乞食。沙计多城里有位婆罗门大富豪,正从城里出来,在城门口看见了世尊。一见之下,他生起了对儿子的那种疼爱,悲叹着说:“儿子啊,我好久没见到你了!”一边说,一边朝世尊迎面走去。世尊告诉比丘们:“比丘们,这位婆罗门想怎么做,就让他做,不要拦他。”巴利
811.Appaṃvata jīvitanti jarāsuttaṃ. Kā uppatti? Ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ vassaṃ vasitvā yāni tāni buddhānaṃ sarīrārogyasampādanaṃ anuppannasikkhāpadapaññāpanaṃ veneyyadamanaṃ tathārūpāya aṭṭhuppattiyā jātakādikathanantiādīni janapadacārikānimittāni, tāni samavekkhitvā janapadacārikaṃ pakkāmi. Anupubbena cārikaṃ caramāno sāyaṃ sāketaṃ anuppatto añjanavanaṃ pāvisi. Sāketavāsino sutvā ‘‘akālo idāni bhagavantaṃ dassanāyā’’ti vibhātāya rattiyā mālāgandhādīni gahetvā bhagavato santikaṃ gantvā pūjanavandanasammodanādīni katvā parivāretvā aṭṭhaṃsu yāva bhagavato gāmappavesanavelā, atha bhagavā bhikkhusaṅghaparivuto piṇḍāya pāvisi. Taṃ aññataro sāketako brāhmaṇamahāsālo nagarā nikkhanto nagaradvāre addasa. Disvā puttasinehaṃ uppādetvā ‘‘ciradiṭṭhosi, putta, mayā’’ti paridevayamāno abhimukho agamāsi. Bhagavā bhikkhū saññāpesi – ‘‘ayaṃ, bhikkhave, brāhmaṇo yaṃ icchati, taṃ karotu, na vāretabbo’’ti.
那位婆罗门也像一头思念牛犊的母牛一样,走上前来,从前面、后面、右边、左边,四面八方地拥抱世尊的身体,嘴里说着:“儿子啊,好久没见到你了,我们分开太久了。”如果当时不让他这样做,他恐怕会心碎而死。他对世尊说:“世尊,与您一起来的比丘们,我有能力亲自供养食物,请您只接受我的供养吧。”世尊以沉默表示同意。婆罗门接过世尊的钵,走在前面,派人去通知他的妻子:“我儿子回来了,快准备好座位。”她照办后,站在那里望着来路等待。她在街道中间一见到世尊,就生起了对儿子的疼爱,抱住世尊的双脚哭着说:“儿子啊,我好久没见到你了。”然后把他请进家里,恭恭敬敬地供养了饭食。吃完饭,婆罗门把钵收走。世尊知道什么法适合他们,就为他们说法。说法结束时,两人都证得了入流果。于是他们请求世尊:“尊者,只要世尊还住在这座城市附近,就只在我们家接受食物吧。”世尊拒绝了,说:“诸佛不会只固定去一个地方。”他们又说:“那么,尊者,请您和比丘僧团一起去托钵,然后回到这里来吃饭、说法,再回寺院。”世尊为了摄受他们,就照这样做了。人们开始称那位婆罗门和婆罗门女为“佛父”“佛母”。那一家人也因此得到了“佛家”这个名称。巴利
Brāhmaṇopi vacchagiddhinīva gāvī āgantvā bhagavato kāyaṃ purato ca pacchato ca dakkhiṇato ca vāmato cāti samantā āliṅgi ‘‘ciradiṭṭhosi, putta, ciraṃ vinā ahosī’’ti bhaṇanto. Yadi pana so tathā kātuṃ na labheyya, hadayaṃ phāletvā mareyya. So bhagavantaṃ avoca – ‘‘bhagavā tumhehi saddhiṃ āgatabhikkhūnaṃ ahameva bhikkhaṃ dātuṃ samattho, mameva anuggahaṃ karothā’’ti. Adhivāsesi bhagavā tuṇhībhāvena. Brāhmaṇo bhagavato pattaṃ gahetvā purato gacchanto brāhmaṇiyā pesesi – ‘‘putto me āgato, āsanaṃ paññāpetabba’’nti. Sā tathā katvā āgamanaṃ passantī ṭhitā bhagavantaṃ antaravīthiyaṃyeva disvā puttasinehaṃ uppādetvā ‘‘ciradiṭṭhosi, putta, mayā’’ti pādesu gahetvā roditvā gharaṃ atinetvā sakkaccaṃ bhojesi. Bhuttāvino brāhmaṇo pattaṃ apanāmesi. Bhagavā tesaṃ sappāyaṃ viditvā dhammaṃ desesi, desanāpariyosāne ubhopi sotāpannā ahesuṃ. Atha bhagavantaṃ yāciṃsu – ‘‘yāva, bhante, bhagavā imaṃ nagaraṃ upanissāya viharati, amhākaṃyeva ghare bhikkhā gahetabbā’’ti. Bhagavā ‘‘na buddhā evaṃ ekaṃ nibaddhaṭṭhānaṃyeva gacchantī’’ti paṭikkhipi. Te āhaṃsu – ‘‘tena hi, bhante, bhikkhusaṅghena saddhiṃ piṇḍāya caritvāpi tumhe idheva bhattakiccaṃ katvā dhammaṃ desetvā vihāraṃ gacchathā’’ti. Bhagavā tesaṃ anuggahatthāya tathā akāsi. Manussā brāhmaṇañca brāhmaṇiñca ‘‘buddhapitā buddhamātā’’ tveva vohariṃsu. Tampi kulaṃ ‘‘buddhakula’’nti nāmaṃ labhi.
阿难尊者问世尊:“我知道世尊的生身父母是谁,可这些人为什么说‘我是佛母’‘我是佛父’呢?”世尊说:“阿难,这位婆罗门女和婆罗门,曾连续五百世做我的父母,又有五百世做我父母的兄长,还有五百世做我父母的弟弟。他们正是凭着过去生中的亲情才这样说的。”接着,世尊说出这个偈颂:巴利
Ānandatthero bhagavantaṃ pucchi – ‘‘ahaṃ bhagavato mātāpitaro jānāmi, ime pana kasmā vadanti ‘ahaṃ buddhamātā ahaṃ buddhapitā’’’ti. Bhagavā āha – ‘‘nirantaraṃ me, ānanda, brāhmaṇī ca brāhmaṇo ca pañca jātisatāni mātāpitaro ahesuṃ, pañca jātisatāni mātāpitūnaṃ jeṭṭhakā, pañca jātisatāni kaniṭṭhakā. Te pubbasineheneva kathentī’’ti imañca gāthamabhāsi –
正是因为过去生中曾经一起生活,或者因为今生彼此有恩。
爱就是这样生起的,就像水中的青莲花一样。巴利
‘‘Pubbeva sannivāsena, paccuppannahitena vā; Evaṃ taṃ jāyate pemaṃ, uppalaṃva yathodake’’ti. (jā. 1.2.174);
此后,世尊在沙计多城随心所欲地住了一段时间,又继续游行教化,回到了舍卫城。那位婆罗门和婆罗门女也去亲近比丘们,听了相应的法义开示,在后续的修行道路上逐步证得果位,最终以无余涅槃界般涅槃。城里的婆罗门们聚集在一起,说:“我们要供养我们的亲属。”那些证得入流果、一来果、不来果的在家男居士和女居士们也聚集在一起,说:“我们要供养和我们同修法的善友。”他们所有人一起把遗体安置在毛毯尖顶屋里,用花环、香料等供养,然后抬出城外。巴利
Tato bhagavā sākete yathābhirantaṃ viharitvā puna cārikaṃ caramāno sāvatthimeva agamāsi. Sopi brāhmaṇo ca brāhmaṇī ca bhikkhū upasaṅkamitvā patirūpaṃ dhammadesanaṃ sutvā sesamagge pāpuṇitvā anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyiṃsu. Nagare brāhmaṇā sannipatiṃsu ‘‘amhākaṃ ñātake sakkarissāmā’’ti. Sotāpannasakadāgāmianāgāmino upāsakāpi sannipatiṃsu upāsikāyo ca ‘‘amhākaṃ sahadhammike sakkarissāmā’’ti. Te sabbepi kambalakūṭāgāraṃ āropetvā mālāgandhādīhi pūjentā nagarā nikkhāmesuṃ.
世尊也在那天凌晨,用佛眼观察世间,知道他们已经般涅槃,又想:“如果我到那里去,大众听了我说法,会有很多人证悟法。”于是世尊拿着衣钵,从舍卫城来到荼毗场,直接走了进去。人们看见后,心想:“世尊是来为父母办理后事的。”便上前礼拜,站在一旁。城里的居民也一边供养着尖顶屋,一边把它抬到荼毗场,然后问世尊:“在家圣弟子应该怎样供养?”世尊想说明他们其实是无学的牟尼,意思是“应该像供养无学圣者那样供养他们”,于是说了这个偈颂:巴利
Bhagavāpi taṃ divasaṃ paccūsasamaye buddhacakkhunā lokaṃ volokento tesaṃ parinibbānabhāvaṃ ñatvā ‘‘tattha mayi gate dhammadesanaṃ sutvā bahujanassa dhammābhisamayo bhavissatī’’ti ñatvā pattacīvaramādāya sāvatthito āgantvā āḷāhanameva pāvisi. Manussā disvā ‘‘mātāpitūnaṃ sarīrakiccaṃ kātukāmo bhagavā āgato’’ti vanditvā aṭṭhaṃsu. Nāgarāpi kūṭāgāraṃ pūjentā āḷāhanaṃ ānetvā bhagavantaṃ pucchiṃsu – ‘‘gahaṭṭhaariyasāvakā kathaṃ pūjetabbā’’ti. Bhagavā ‘‘yathā asekkhā pūjiyanti, tathā pūjetabbā ime’’ti adhippāyena tesaṃ asekkhamunibhāvaṃ dīpento imaṃ gāthamāha –
那些不伤害任何众生的牟尼,恒常以身体守护自己;
他们前往不再动摇的境界,到了那里就不会再悲伤。巴利
‘‘Ahiṃsakā ye munayo, niccaṃ kāyena saṃvutā; Te yanti accutaṃ ṭhānaṃ, yattha gantvā na socare’’ti. (dha. pa. 225);
他观察了在场的大众之后,就按照当时的情况应机说法,讲出了这部经。巴利
Tañca parisaṃ oloketvā taṅkhaṇānurūpaṃ dhammaṃ desento imaṃ suttamabhāsi.
在这里,生命确实短暂这句话,就是《箭经》里也这样说过:“人的生命确实短暂、微少,因为住世的时间短少,也因为自性本来就短少。”未满百岁也会死,是说还不到百岁,即使在羯罗蓝等最初微细的阶段也可能死去。超过,就是超过了百岁。因衰老也会死,是说即使到了老年,也终究会因衰老而死。巴利
Tattha appaṃ vata jīvitaṃ idanti ‘‘idaṃ vata manussānaṃ jīvitaṃ appaṃ parittaṃ ṭhitiparittatāya sarasaparittatāyā’’ti sallasuttepi vuttanayametaṃ. Oraṃ vassasatāpi miyyatīti vassasatā oraṃ kalalādikālepi miyyati. Aticcāti vassasataṃ atikkamitvā. Jarasāpi miyyatīti jarāyapi miyyati.
812-6 “执为我所”是指因为把它当成我所有的对象。“存在的分离本身就是确定的”是说,存在的分离是必然的,不可能不分离而存在,说的就是这个意思。“我的人”是指被认定为“我的近事男”或“我的比丘”的人,或者把佛陀等对象执为“我的”的人。“曾经聚集的”是指曾相聚在一起,或者过去曾见过。“已变得可爱的”是指被当成心爱之物。“只剩下名称可以被称说”是说一切色法等诸法全都坏灭,只剩下名称而已,比如“佛护”“法护”这样。“牟尼”是指诸漏尽者、真圣者。“见安稳者”是指已见涅槃者。巴利
812-6.Mamāyiteti mamāyitavatthukāraṇā. Vinābhāvasantamevidanti santavinābhāvaṃ vijjamānavinābhāvameva idaṃ, na sakkā avinābhāvena bhavitunti vuttaṃ hoti. Māmakoti mama upāsako bhikkhu vāti saṅkhaṃ gato, buddhādīni vā vatthūni mamāyamāno. Saṅgatanti samāgataṃ diṭṭhapubbaṃ vā. Piyāyitanti piyaṃ kataṃ. Nāmaṃyevāvasissati akkheyyanti sabbaṃ rūpādidhammajātaṃ pahīyati, nāmamattameva tu avasissati ‘‘buddharakkhito, dhammarakkhito’’ti evaṃ saṅkhātuṃ kathetuṃ. Munayoti khīṇāsavamunayo. Khemadassinoti nibbānadassino.
817 第七首偈颂是这样说的,目的是为了显示:在这个被死亡所打击的世间,应当如何相应地修行。其中,“收摄心而游行的人”,是指把心从各处收拢回来而行动的人。“比丘”,这里指善凡夫或有学人。“诸贤说这是相称的”,是说对于这样的人,这是与他相称的——如果有人这样修行,就不会把自己投生到地狱等各种生存状态中去。因为这样一来,他就能从这种死亡中解脱出来,这就是这段话的意旨。巴利
817. Sattamagāthā evaṃ maraṇabbhāhate loke anurūpapaṭipattidassanatthaṃ vuttā. Tattha patilīnacarassāti tato tato patilīnaṃ cittaṃ katvā carantassa. Bhikkhunoti kalyāṇaputhujjanassa sekkhassa vā. Sāmaggiyamāhu tassataṃ,yo attānaṃ bhavane na dassayeti tassetaṃ patirūpamāhu, yo evaṃpaṭipanno nirayādibhede bhavane attānaṃ na dasseyya. Evañhi so imamhā maraṇā mucceyyāti adhippāyo.
818-20 现在,为了赞叹那位以“不把自己显现在诸有中”而说明的漏尽者,世尊接着说了下面三首偈颂。其中,“一切处”指十二处。“对于所见、所闻,以及所觉知的”这里,应当这样理解前后关系:对于所见、所闻,以及所觉知的诸法,牟尼都不染着。“清净者不因此认为,对于所见、所闻,以及所觉知的”,这里也应同样理解前后关系:对于所见、所闻,他不以彼事认为,对于所觉知的诸法,他也不认为。他确实不染着,也不离染。像凡夫愚人那样不染着,像善凡夫的有学那样不离染,但由于贪已尽,所以被称为“离染”。其余内容到处都显而易见。说法结束时,八万四千众生的法眼生起。巴利
818-20. Idāni yo ‘‘attānaṃ bhavane na dassaye’’ti evaṃ khīṇāsavo vibhāvito, tassa vaṇṇabhaṇanatthaṃ ito parā tisso gāthāyo āha. Tattha sabbatthāti dvādasasu āyatanesu. Yadidaṃ diṭṭhasutaṃ mutesu vāti ettha pana yadidaṃ diṭṭhasutaṃ, ettha vā mutesu vā dhammesu evaṃ muni na upalimpatīti evaṃ sambandho veditabbo. Dhono na hi tena maññati, yadidaṃ diṭṭhasutaṃ mutesu vāti atrāpi yadidaṃ diṭṭhasuttaṃ, tena vatthunā na maññati, mutesu vā dhammesu na maññatīti evameva sambandho veditabbo. Na hi so rajjati no virajjatīti. Bālaputhujjanā viya na rajjati, kalyāṇaputhujjanasekkhā viya na virajjati, rāgassa pana khīṇattā ‘‘virāgo’’tveva saṅkhaṃ gacchati. Sesaṃ sabbattha pākaṭamevāti. Desanāpariyosāne caturāsītiyā pāṇasahassānaṃ dhammābhisamayo ahosīti.
7. 《提舍弥勒经》的注释巴利
7. Tissametteyyasuttavaṇṇanā
821 821.《行淫欲者经》就是《提舍弥勒经》。它的缘起是怎样的呢?据说,世尊住在舍卫城的时候,有两位名叫提舍和弥勒的朋友来到舍卫城。傍晚时分,他们看见很多人朝祇园方向走去,就问:“你们去哪里?”那些人回答说:“佛陀出现在世间,为大众的利益而说法,我们要去祇园听法。”他们听了便说:“我们也去听。”于是也去了。他们听了世尊——这位说法从不落空的人——的说法后,坐在人群中就想:“在家生活里,根本无法圆满这个法。”等大众散去后,他们便向世尊请求出家。世尊吩咐一位比丘:“你给他们剃度吧。”那位比丘就让他们出了家,教了“皮五法”这个业处,然后准备去森林里住。弥勒对提舍说:“贤友,亲教师要去森林了,我们也去吧。”提舍说:“算了,贤友,我还想见世尊、听法,你自己去吧。”就没有去。弥勒跟着亲教师一起去了,在森林里修沙门法,不久就和老师、亲教师一起证得了阿罗汉果。提舍的哥哥因病去世了。他听到消息后回到自己的村子,在那里被亲属们引诱,还了俗。弥勒后来也和老师、亲教师一起回到了舍卫城。那时世尊雨安居结束,在各地游行,渐渐来到了那个村子。在那里,弥勒礼敬世尊后说:“尊者,这个村子里有我在家时的朋友,请为了悲悯稍等片刻。”说完就进了村,把那人带到世尊面前,站在一边,为了那人的利益,以第一首偈向世尊提问。世尊为他解答,说了其余的偈颂。这就是这部经的缘起。巴利
821.Methunamanuyuttassāti tissametteyyasuttaṃ. Kā uppatti? Bhagavati kira sāvatthiyaṃ viharante tissametteyyā nāma dve sahāyā sāvatthiṃ agamaṃsu. Te sāyanhasamayaṃ mahājanaṃ jetavanābhimukhaṃ gacchantaṃ disvā ‘‘kuhiṃ gacchathā’’ti pucchiṃsu. Tato tehi ‘‘buddho loke uppanno, bahujanahitāya dhammaṃ deseti, taṃ sotuṃ jetavanaṃ gacchāmā’’ti vutte ‘‘mayampi sossāmā’’ti agamaṃsu. Te avañjhadhammadesakassa bhagavato dhammadesanaṃ sutvā parisantare nisinnāva cintesuṃ – ‘‘na sakkā agāramajjhe ṭhitenāyaṃ dhammo paripūretu’’nti. Atha pakkante mahājane bhagavantaṃ pabbajjaṃ yāciṃsu. Bhagavā ‘‘ime pabbājehī’’ti aññataraṃ bhikkhuṃ āṇāpesi. So te pabbājetvā tacapañcakakammaṭṭhānaṃ datvā araññavāsaṃ gantumāraddho. Metteyyo tissaṃ āha – ‘‘āvuso, upajjhāyo araññaṃ gacchati, mayampi gacchāmā’’ti. Tisso ‘‘alaṃ āvuso, bhagavato dassanaṃ dhammassavanañca ahaṃ pihemi, gaccha tva’’nti vatvā na agamāsi. Metteyyo upajjhāyena saha gantvā araññe samaṇadhammaṃ karonto na cirasseva arahattaṃ pāpuṇi saddhiṃ ācariyupajjhāyehi. Tissassāpi jeṭṭhabhātā byādhinā kālamakāsi. So taṃ sutvā attano gāmaṃ agamāsi, tatra naṃ ñātakā palobhetvā uppabbājesuṃ. Metteyyopi ācariyupajjhāyehi saddhiṃ sāvatthiṃ āgato. Atha bhagavā vutthavasso janapadacārikaṃ caramāno anupubbena taṃ gāmaṃ pāpuṇi. Tattha metteyyo bhagavantaṃ vanditvā ‘‘imasmiṃ, bhante, gāme mama gihisahāyo atthi, muhuttaṃ tāva āgametha anukampaṃ upādāyā’’ti vatvā gāmaṃ pavisitvā taṃ bhagavato santikaṃ ānetvā ekamantaṃ ṭhito tassatthāya ādigāthāya bhagavantaṃ pañhaṃ pucchi. Tassa bhagavā byākaronto avasesagāthāyo abhāsi. Ayamassa suttassa uppatti.
这里,“行淫欲者”是指与淫欲法相应的人。“如是说”就是这样的意思。“具寿”是一种亲切的称呼。提舍是那位长老的名字,因为他名叫提舍。弥勒是他的族姓,他也正是以族姓而为人所知。因此,在缘起中说:“有两个名叫提舍和弥勒的朋友。”“伤害”指损害。“请说”就是说明、开示。“贤友”是一种亲切的称呼,意思是“无苦的人”。“听了你的教法之后”指听了你的话之后。“我们将在远离中修学”——他是为了那位朋友而请求说法才这样说。而他自己,其实已经是修学圆满的人。巴利
Tattha methunamanuyuttassāti methunadhammasamāyuttassa. Itīti evamāha. Āyasmāti piyavacanametaṃ, tissoti nāmaṃ tassa therassa. So hi tissoti nāmena. Metteyyoti gottaṃ, gottavaseneva cesa pākaṭo ahosi. Tasmā aṭṭhuppattiyaṃ vuttaṃ ‘‘tissametteyyā nāma dve sahāyā’’ti. Vighātanti upaghātaṃ. Brūhīti ācikkha. Mārisāti piyavacanametaṃ, nidukkhāti vuttaṃ hoti. Sutvāna tava sāsananti tava vacanaṃ sutvā. Viveke sikkhissāmaseti sahāyaṃ ārabbha dhammadesanaṃ yācanto bhaṇati. So pana sikkhitasikkhoyeva.
822 教法也会消失:从教理学习和实际修行这两方面来说,两种教法都会消失。“vāpi”只是用来补足音节的虚词。在那个人身上,这就是卑贱:对那个人来说,这就是卑贱,也就是邪行。巴利
822.Mussatevāpi sāsananti pariyattipaṭipattito duvidhampi sāsanaṃ nassati. Vāpīti padapūraṇamattaṃ. Etaṃ tasmiṃ anāriyanti tasmiṃ puggale etaṃ anariyaṃ, yadidaṃ micchāpaṭipadā.
823 先前独自生活:过去以出家的身份,或者以离开群体的意义,独自一人住着。就像世间一辆失控的车乘,凡夫被称为卑贱者——那个退堕的人,就像未调伏的象车等车乘,歪斜乱冲,既摔伤乘坐的人,又坠入悬崖。同样,他因身恶行等不正之行而堕入地狱等处,因毁坏利益而坠入投生等悬崖。因此说退堕者犹如失控的车乘,是被称作卑贱的凡夫。巴利
823.Ekopubbe caritvānāti pabbajjāsaṅkhātena vā gaṇavossaggaṭṭhena vā pubbe eko viharitvā. Yānaṃ bhantaṃva taṃ loke, hīnamāhu puthujjananti taṃ vibbhantakaṃ puggalaṃ yathā hatthiyānādiyānaṃ adantaṃ visamaṃ ārohati, ārohakampi bhañjati, papātepi papatati. Evaṃ kāyaduccaritādivisamārohanena narakādīsu, atthabhañjanena jātipapātādīsu papatanena ca yānaṃ bhantaṃva āhu hīnaṃ puthujjanañca āhūti.
824-5 名闻与称赞,就是利养、恭敬和赞叹。以前,是指刚出家的时候。他的名闻和称赞也会衰退,是说那个还俗的人,他的名闻和称赞都会衰退。见到这一点之后,是说见到先前有名闻和称赞、后来却衰退这件事之后。应当修学,为了断除淫欲,是说应当修习三学。什么原因呢?为了断除淫欲,就是为了断除淫欲而这样说。因为谁不弃舍淫欲,就会被欲贪思惟等支配……成为那样的人。其中,被支配,是指具有。他人的呵斥声,是指亲教师等人所说的责难之语。变得沮丧,就是内心消沉、郁闷。巴利
824-5.Yaso kitti cāti lābhasakkāro pasaṃsā ca. Pubbeti pabbajitabhāve. Hāyate vāpi tassa sāti tassa vibbhantakassa sato so ca yaso sā ca kitti hāyati. Etampi disvāti etampi pubbe yasakittīnaṃ bhāvaṃ pacchā ca hāniṃ disvā. Sikkhetha methunaṃ vippahātaveti tisso sikkhā sikkhetha. Kiṃ kāraṇaṃ? Methunaṃ vippahātave, methunappahānatthāyāti vuttaṃ hoti. Yo hi methunaṃ na vippajahati, saṅkappehi…pe… tathāvidho. Tattha paretoti samannāgato. Paresaṃ nigghosanti upajjhāyādīnaṃ nindāvacanaṃ. Maṅku hotīti dummano hoti.
826 从这以下,偈颂的关联就很清楚了。其中,“刀剑”指的是身恶行等。因为这些恶行会伤害自己和他人,像刀剑一样能切割,所以被称为“刀剑”。而在这些恶行当中,这个人被特别指出的是,他偏偏犯下妄语这种刀剑——他辩解说:“我是因为这个原因才还俗的。”因此才说:“这就是他的大束缚,他陷入妄语。”其中,“这就是他的”就是“这确实是他的”。“大束缚”指巨大的捆绑。那是什么呢?就是陷入妄语。应当知道,他深深沉溺于妄语,这就是他的大束缚。巴利
826. Ito parā gāthā pākaṭasambandhā eva. Tāsu satthānīti kāyaduccaritādīni. Tāni hi attano paresañca chedanaṭṭhena ‘‘satthānī’’ti vuccanti. Tesu cāyaṃ visesato codito musāvacanasatthāneva karoti – ‘‘iminā kāraṇenāhaṃ vibbhanto’’ti bhaṇanto. Tenevāha – ‘‘esa khvassa mahāgedho, mosavajjaṃ pagāhatī’’ti. Tattha esa khvassāti esa kho assa. Mahāgedhoti mahābandhanaṃ. Katamoti ce? Yadidaṃ mosavajjaṃ pagāhati, svāssa musāvādajjhogāho mahāgedhoti veditabbo.
827 就像愚人一样被折磨得疲惫不堪:一个人做杀生之类的恶行,因此承受痛苦,又忙着追求和守护财富,就会像完全昏了头的人一样,被折磨得疲惫不堪。巴利
827.Mandova parikissatīti pāṇavadhādīni karonto tatonidānañca dukkhamanubhonto bhogapariyesanarakkhanāni ca karonto momūho viya parikilissati.
828-9 知道“名闻与称赞,从前有的也会消失”这些之后,牟尼在此教法中,看清了从前后的变化——从先前出家为沙门,到后来还俗——所带来的过患。所谓“这是圣者们最上的”,就是指远离独处的生活,这是佛陀等圣者们最上的行持,因此应当只修学远离,这就是这段话的意趣。不应因此认为自己是最胜的:不应因为那样的远离而心想“我是最胜的”,意思是不要因此变得顽固傲慢。巴利
828-9.‘‘Etamādīnavaṃ ñatvā, muni pubbāpare idhā’’ti etaṃ ‘‘yaso kitti ca yā pubbe, hāyatevāpi tassa sā’’ti ito pabhuti vutte pubbāpare idha imasmiṃ sāsane pubbato apare samaṇabhāvato vibbhantakabhāve ādīnavaṃ muni ñatvā. Etadariyānamuttamanti yadidaṃ vivekacariyā , etaṃ buddhādīnaṃ ariyānaṃ uttamaṃ, tasmā vivekaññeva sikkhethāti adhippāyo. Na tena seṭṭho maññethāti tena ca vivekena na attānaṃ ‘‘seṭṭho aha’’nti maññeyya, tena thaddho na bhaveyyāti vuttaṃ hoti.
830 “空无者”,是指远离者,也就是已经远离身恶行等不善行的人。沉溺于欲乐、贪着于感官欲乐的有情,都羡慕那位已渡过四种暴流的人,就像负债的人羡慕没有负债的人一样。他以阿拉汉果为顶点,结束了这次开示。说法结束时,提舍证得入流果,随后出家,现证阿拉汉果。巴利
830.Rittassāti vivittassa kāyaduccaritādīhi virahitassa. Oghatiṇṇassa pihayanti, kāmesu gadhitā pajāti vatthukāmesu laggā sattā tassa caturoghatiṇṇassa pihayanti iṇāyikā viya āṇaṇyassāti arahattanikūṭena desanaṃ niṭṭhāpesi. Desanāpariyosāne tisso sotāpattiphalaṃ patvā pacchā pabbajitvā arahattaṃ sacchākāsīti.
8. 《巴苏罗经》的注释巴利
8. Pasūrasuttavaṇṇanā
831 《这里就是清净》——波修罗经。它的起因是什么?据说,世尊住在舍卫城的时候,有一个名叫波修罗的游方者,是个大论师。他想:“在这整个赡部洲里,我的论辩是第一,所以,就像赡部洲以阎浮树为标志一样,我也应该有这样的标志。”于是他把阎浮树枝做成旗帜,走遍整个赡部洲都找不到对手,便逐渐来到舍卫城,在城门口堆了一个沙堆,把树枝竖在那里,说:“谁有能力跟我辩论,就把这根树枝折断。”说完就进城了。大众围在那里站着。那时候,具寿舍利弗吃完饭,从舍卫城出来。他看见后,就问几个村里的孩子:“孩子们,这是什么?”他们把一切都告诉了他。他说:“那你们把它拔起来,用脚踩断,然后说:‘想辩论的人,到精舍来。’”说完就走了。巴利
831.Idhevasuddhīti pasūrasuttaṃ. Kā uppatti? Bhagavati kira sāvatthiyaṃ viharante pasūro nāma paribbājako mahāvādī, so ‘‘ahamasmi sakalajambudīpe vādena aggo, tasmā yathā jambudīpassa jambupaññāṇaṃ, evaṃ mamāpi bhavituṃ arahatī’’ti jambusākhaṃ dhajaṃ katvā sakalajambudīpe paṭivādaṃ anāsādento anupubbena sāvatthiṃ āgantvā nagaradvāre vālikatthalaṃ katvā tattha sākhaṃ ussāpetvā ‘‘yo mayā saddhiṃ vādaṃ kātuṃ samattho, so imaṃ sākhaṃ bhañjatū’’ti vatvā nagaraṃ pāvisi. Taṃ ṭhānaṃ mahājano parivāretvā aṭṭhāsi. Tena ca samayena āyasmā sāriputto bhattakiccaṃ katvā sāvatthito nikkhamati. So taṃ disvā sambahule gāmadārake pucchi – ‘‘kiṃ etaṃ dārakā’’ti, te sabbaṃ ācikkhiṃsu. ‘‘Tena hi naṃ tumhe uddharitvā pādehi bhañjatha, ‘vādatthiko vihāraṃ āgacchatū’ti ca bhaṇathā’’ti vatvā pakkāmi.
那位游方者乞食回来,吃完饭,看到树枝被拔起折断,就问:“这是谁干的?”有人告诉他“是佛陀的弟子舍利弗干的”,他听了很高兴,说:“今天就让智者们看看我赢、沙门输吧!”为了把那些评判是非的人找来,他进了舍卫城,在街道、十字路口、人群聚集处到处走动,高声喊道:“诸位,想听沙门乔达摩的上首弟子在辩论中展现辩才和智慧的人,请出来吧!”于是,想“我们要听智者的言论”的、对教法有信心的人和没信心的人,很多都出来了。然后波修罗被一大群人围着,心里盘算着“他要是这样说,我就那样回答”等等,朝精舍走去。长老心想:“精舍里不要有高声喧闹和人群杂乱。”就在祇园门口的门廊处铺好座位,坐了下来。巴利
Paribbājako piṇḍāya caritvā katabhattakicco āgantvā uddharitvā bhaggaṃ sākhaṃ disvā ‘‘kenidaṃ kārita’’nti pucchi. ‘‘Buddhasāvakena sāriputtenā’’ti ca vutte pamudito hutvā ‘‘ajja mama jayaṃ samaṇassa ca parājayaṃ paṇḍitā passantū’’ti pañhavīmaṃsake kāraṇike ānetuṃ sāvatthiṃ pavisitvā vīthisiṅghāṭakacaccaresu vicaranto ‘‘samaṇassa gotamassa aggasāvakena saha vāde paññāpaṭibhānaṃ sotukāmā bhonto nikkhamantū’’ti ugghosesi. ‘‘Paṇḍitānaṃ vacanaṃ sossāmā’’ti sāsane pasannāpi appasannāpi bahū manussā nikkhamiṃsu. Tato pasūro mahājanaparivuto ‘‘evaṃ vutte evaṃ bhaṇissāmī’’tiādīni vitakkento vihāraṃ agamāsi. Thero ‘‘vihāre uccāsaddamahāsaddo janabyākulañca mā ahosī’’ti jetavanadvārakoṭṭhake āsanaṃ paññāpetvā nisīdi.
游方者走到长老面前,说:“贤者,你这个出家人,让人折断了我的阎浮旗帜。”长老说:“是的,游方者。”听到这话,游方者又说:“贤者,那我们来进行一场辩论吧。”长老同意说:“好,游方者。”于是游方者说:“沙门,你来提问,我来回答。”接着长老对他说:“游方者,提问难,还是回答难?”游方者说:“贤者,出家人,回答才难,提问有什么难的?不管是谁,随便什么都能问。”长老说:“既然如此,游方者,你来提问,我来回答。”听到这话,游方者心里惊讶,想:“这位相貌端正的比丘,确实在恰当的时机让人折断了我的旗帜。”于是问长老:“人的爱欲是什么?”长老说:“思惟上的贪染就是人的爱欲。”他听了之后,对长老产生了对立的想法,想让长老落败,便说:“可是,出家人,难道你不说种种美妙的所缘是人的爱欲吗?”长老说:“是的,游方者,我不这么说。”于是游方者让他确认了三遍,然后对评判者们说:“各位,请听这沙门论辩中的过失。”接着问道:“出家人,你们的同梵行者住在森林里吗?”长老说:“是的,游方者,他们住在那里。”游方者又问:“他们住在那里时,会生起欲寻之类的寻思吗?”长老说:“是的,游方者,凡夫会不加思索地生起。”游方者说:“如果是这样,他们哪里还算沙门?难道他们不就是在家人、贪享欲乐的人吗?”说完这些话后,他又接着说了下面的话:巴利
Paribbājako theraṃ upasaṅkamitvā ‘‘tvaṃ, bho, pabbajita, mayhaṃ jambudhajaṃ bhañjāpesī’’ti āha. ‘‘Āma paribbājakā’’ti ca vutte ‘‘hotu no, bho, kāci kathāpavattī’’ti āha. ‘‘Hotu paribbājakā’’ti ca therena sampaṭicchite ‘‘tvaṃ, samaṇa, puccha, ahaṃ vissajjessāmī’’ti āha. Tato naṃ thero avaca ‘‘kiṃ, paribbājaka, dukkaraṃ pucchā, udāhu vissajjana’’nti. Vissajjanaṃ bho, pabbajita, pucchāya kiṃ dukkaraṃ. Taṃ yo hi koci yaṃkiñci pucchatīti. ‘‘Tena hi, paribbājaka, tvaṃ puccha, ahaṃ vissajjessāmī’’ti evaṃ vutte paribbājako ‘‘sādhurūpo bhikkhu ṭhāne sākhaṃ bhañjāpesī’’ti vimhitacitto hutvā theraṃ pucchi – ‘‘ko purisassa kāmo’’ti. ‘‘Saṅkapparāgo purisassa kāmo’’ti (a. ni. 6.63) thero āha. So taṃ sutvā there viruddhasaññī hutvā parājayaṃ āropetukāmo āha – ‘‘citravicitrārammaṇaṃ pana bho, pabbajita, purisassa kāmaṃ na vadesī’’ti? ‘‘Āma, paribbājaka, na vademī’’ti. Tato naṃ paribbājako yāva tikkhattuṃ paṭiññaṃ kārāpetvā ‘‘suṇantu bhonto samaṇassa vāde dosa’’nti pañhavīmaṃsake ālapitvā āha – ‘‘bho, pabbajita, tumhākaṃ sabrahmacārino araññe viharantī’’ti? ‘‘Āma, paribbājaka, viharantī’’ti. ‘‘Te tattha viharantā kāmavitakkādayo vitakke vitakkentī’’ti? ‘‘Āma, paribbājaka, puthujjanā sahasā vitakkentī’’ti. ‘‘Yadi evaṃ tesaṃ samaṇabhāvo kuto? Nanu te agārikā kāmabhogino hontī’’ti evañca pana vatvā athāparaṃ etadavoca –
世间那些缤纷多彩的事物,确实不是欲。
你把带着贪欲的念头说成是欲。
在思惟不善的寻时,
即便是比丘,也会成为你的欲乐受用者。巴利
‘‘Na te ve kāmā yāni citrāni loke, Saṅkapparāgañca vadesi kāmaṃ; Saṅkappayaṃ akusale vitakke, Bhikkhupi te hessati kāmabhogī’’ti. (saṃ. ni. aṭṭha. 1.1.34);
这时,长老为了指出那个游方者论点里的毛病,说道:“游方者,你为什么不说‘意图的贪染’是人的欲,却说是种种不同的所缘呢?”他说:“是的,出家者。”于是长老让他再三确认之后,对那些评判的人说:“诸位贤友,请听这个游方者论点里的毛病。”接着说道:“贤友波苏罗,你有导师吗?”他说:“是的,出家者,有。”长老又问:“他能看见眼所识的色所缘,或者接触声所缘等等吗?”他说:“是的,出家者,他接触。”长老说:“如果是这样,他怎么能算导师呢?他难道不是一个在家享受欲乐的人吗?”这样说了之后,又接着说道:巴利
Atha thero paribbājakassa vāde dosaṃ dassento āha – ‘‘kiṃ, paribbājaka, saṅkapparāgaṃ purisassa kāmaṃ na vadesi, citravicitrārammaṇaṃ vadesī’’ti? ‘‘Āma, bho, pabbajitā’’ti. Tato naṃ thero yāva tikkhattuṃ paṭiññaṃ kārāpetvā ‘‘suṇātha, āvuso, paribbājakassa vāde dosa’’nti pañhavīmaṃsake ālapitvā āha – ‘‘āvuso pasūra, tava satthā atthī’’ti? ‘‘Āma, pabbajita, atthī’’ti. ‘‘So cakkhuviññeyyaṃ rūpārammaṇaṃ passati saddārammaṇādīni vā sevatī’’ti? ‘‘Āma, pabbajita, sevatī’’ti. ‘‘Yadi evaṃ tassa satthubhāvo kuto, nanu so agāriko kāmabhogī hotī’’ti evañca pana vatvā athāparaṃ etadavoca –
世间那些种种诱人的东西,确实就是欲。
你不把思虑中的贪染说成是欲;
看着悦意的各种色相,
听着悦耳的声音。
闻着令人愉悦的香气,
品尝着令人愉悦的味道,
接触着令人愉悦的诸触,
你的导师也会是个享受欲乐的人。巴利
‘‘Te ve kāmā yāni citrāni loke, Saṅkapparāgaṃ na vadesi kāmaṃ; Passanto rūpāni manoramāni, Suṇanto saddāni manoramāni. ‘‘Ghāyanto gandhāni manoramāni, Sāyanto rasāni manoramāni; Phusanto phassāni manoramāni, Satthāpi te hessati kāmabhogī’’ti.
听到这话,那个游方者哑口无言,心想:“这位出家人是大论师,我要是能在他跟前出家,就能学到论辩之术了。”于是他进了舍卫城,找到衣钵后,就去了祇园。在祇园里,他看见罗勒优陀夷肤色金黄,身形美好,举止威仪处处令人欢喜,心想:“这位比丘一定有大智慧,是大论师。”于是就在他跟前出家。后来他用论辩压服了罗勒优陀夷,就带着出家人的标志,回到了自己原来那个外道道场。接着他又想:“我要去和沙门乔达摩辩论。”于是像之前那样在舍卫城里公开宣告,被大众簇拥着,一边说着“我要这样驳倒沙门乔达摩”之类的话,一边朝祇园走去。住在祇园门楼里的天神知道这人不是能受教化的料,就封住了他的嘴。他走到世尊面前,像哑巴一样坐着。人们盯着他的脸,心想“他马上要提问了,马上要提问了”,于是大声喧嚷:“说啊,波修罗贤者!说啊,波修罗贤者!”这时,世尊说:“波修罗还能说什么呢?”然后为了给在场的大众说法,诵出了这部经。巴利
Evaṃ vutte nippaṭibhāno paribbājako ‘‘ayaṃ pabbajito mahāvādī, imassa santike pabbajitvā vādasatthaṃ sikkhissāmī’’ti sāvatthiṃ pavisitvā pattacīvaraṃ pariyesitvā jetavanaṃ paviṭṭho tattha lāludāyiṃ suvaṇṇavaṇṇaṃ kāyūpapannaṃ sarīrākārākappesu samantapāsādikaṃ disvā ‘‘ayaṃ bhikkhu mahāpañño mahāvādī’’ti mantvā tassa santike pabbajitvā taṃ vādena niggahetvā saliṅgena taṃyeva titthāyatanaṃ pakkamitvā puna ‘‘samaṇena gotamena saddhiṃ vādaṃ karissāmī’’ti sāvatthiyaṃ purimanayeneva ugghosetvā mahājanaparivuto ‘‘evaṃ samaṇaṃ gotamaṃ niggahessāmī’’tiādīni vadanto jetavanaṃ agamāsi. Jetavanadvārakoṭṭhake adhivatthā devatā ‘‘ayaṃ abhājanabhūto’’ti mukhabandhamassa akāsi. So bhagavantaṃ upasaṅkamitvā mūgo viya nisīdi. Manussā ‘‘idāni pucchissati, idāni pucchissatī’’ti tassa mukhaṃ ulloketvā ‘‘vadehi, bho pasūra, vadehi, bho pasūrā’’ti uccāsaddamahāsaddā ahesuṃ. Atha bhagavā ‘‘kiṃ pasūro vadissatī’’ti vatvā tattha sampattaparisāya dhammadesanatthaṃ imaṃ suttaṃ abhāsi.
在这里,先就第一首偈颂做个简要说明:这些执持邪见的人,是就自己的见解而宣称“清净只在这里”,他们不说在其他法中有清净。既然如此,那些依止自己导师等人的人,就在那里宣称“这个说法是善妙的”;他们这样宣称善妙,成为众多沙门婆罗门,各自坚执地安住在“世间是常”等各自认定的真理中。巴利
Tattha paṭhamagāthāya tāva ayaṃ saṅkhepo – ime diṭṭhigatikā attano diṭṭhiṃ sandhāya idheva suddhī iti vādayanti nāññesu dhammesu visuddhimāhu. Evaṃ sante attano satthārādīni nissitā tattheva ‘‘esa vādo subho’’ti evaṃ subhaṃ vadānā hutvā puthū samaṇabrāhmaṇā ‘‘sassato loko’’tiādīsu paccekasaccesu niviṭṭhā.
832 832. 他们这样安住之后,接着是“那些想辩论的人”这首偈颂。其中,“互相把对方看成愚人”:就是“这个是愚人,那个是愚人”,两个人就这样互相把对方看成愚人,从愚痴的角度来看待对方。“他们各自依止不同的师承,说出来的话都成了争吵”:他们各自依止不同的导师等,彼此说出引起争执的话。“想得到称赞,自称是善说者”:双方都渴望得到称赞,心里想着“我们是善说者,是智者”,带着这样的认知。巴利
832. Evaṃ niviṭṭhā ca – te vādakāmāti gāthā. Tattha bālaṃ dahantī mithu aññamaññanti ‘‘ayaṃ bālo ayaṃ bālo’’ti evaṃ dvepi janā aññamaññaṃ bālaṃ dahanti, bālato passanti. Vadanti te aññasitā kathojjanti te aññamaññaṃ satthārādiṃ nissitā kalahaṃ vadanti. Pasaṃsakāmā kusalā vadānāti pasaṃsatthikā ubhopi ‘‘mayaṃ kusalavādā paṇḍitavādā’’ti evaṃsaññino hutvā.
833 833. 在这些自称善说的人当中,必定有一个人——这就是“热衷于论辩”的那首偈颂。其中,“热衷于论辩”是指热衷于争论性的言谈。“想得到称赞,就想贬损别人”:他渴望得到对自己的称赞,心里想着“我要怎样才能驳倒他”等等,在对谈开始之前就已经满怀疑虑,一心想要贬损对方。“当言论被驳倒时”:那些质疑问难的人用“你说的道理说不通,你说的言辞不妥当”等方式把他的论点驳倒。“他就因为受到指责而发怒”:这样一来,当他的言论被驳倒、随之而来的指责出现时,他就发怒。“只找过失”:他一心只搜寻别人的过失。巴利
833. Evaṃ vadānesu ca tesu eko niyamato eva – yutto kathāyanti gāthā. Tattha yutto kathāyanti vivādakathāya ussukko. Pasaṃsamicchaṃ vinighāti hotīti attano pasaṃsaṃ icchanto ‘‘kathaṃ nu kho niggahessāmī’’tiādinā nayena pubbeva sallāpā kathaṃkathī vinighātī hoti. Apāhatasminti pañhavīmaṃsakehi ‘‘atthāpagataṃ te bhaṇitaṃ, byañjanāpagataṃ te bhaṇita’’ntiādinā nayena apahārite vāde. Nindāya so kuppatīti evaṃ apāhatasmiñca vāde uppannāya nindāya so kuppati. Randhamesīti parassa randhameva gavesanto.
834 他不仅会发怒,而且还有“凡他的言论”等偈颂。其中,“他们称之为败退、被驳倒”:从义理和辞句等方面被驳倒,就说为败退。“他悲叹”:以此为因由,他发出“其他被我转向了”等语,胡乱悲诉。“他忧伤”:因为“他胜了”等事而忧伤。“他哀叹‘他超过了我’”:他以“他用言论胜过了我的言论”等方式,更加激烈地胡乱悲号。巴利
834. Na kevalañca kuppati, apica kho pana yamassa vādanti gāthā. Tattha parihīnamāhu apāhatanti atthabyañjanādito apāhataṃ parihīnaṃ vadanti. Paridevatīti tato nimittaṃ so ‘‘aññaṃ mayā āvajjita’’ntiādīhi vippalapati. Socatīti ‘‘tassa jayo’’tiādīni ārabbha socati. Upaccagā manti anutthunātīti ‘‘so maṃ vādena vādaṃ atikkanto’’tiādinā nayena suṭṭhutaraṃ vippalapati.
835 在这些争论中,“沙门”指的是外道的游方修行者。在这些争论里成为“打击与摧毁”,意思是:在这些论争中,因为胜负等原因,心受到打击和摧毁,于是就成了打击者和摧毁者。“舍弃争论”,是说应当放下争吵。“称赞和利益并不是为了这个意义”,意思是:在这里,除了得到称赞和利益之外,并没有别的真正意义。巴利
835.Ete vivādā samaṇesūti ettha pana samaṇā vuccanti bāhiraparibbājakā. Etesu ugghāti nighāti hotīti etesu vādesu jayaparājayādivasena cittassa ugghātaṃ nighātañca pāpuṇanto ugghātī nighātī ca hoti. Virame kathojjanti pajaheyya kalahaṃ. Na haññadatthatthi pasaṃsalābhāti na hi ettha pasaṃsalābhato añño attho atthi.
836-7 第六偈的含义是:因为除了得到称赞之外,并没有别的什么意义,所以即使获得了最高的利养,他也会在那里因为“这很好”的见解而受到称赞,或者在众人中间把那番言论讲出来之后,由于那胜利的意义而心生欢喜,或者露出得意咧嘴而笑的样子,并且因我慢而自我抬高。这是什么原因呢?因为他获得了那胜利的意义,就如此随顺我慢而变成那样;对于这样自高的人,便有了“他抬高自己”这一偈颂。其中,“他说慢与过慢”,是说这个人并不知道这种抬高正是“苦恼的滋生地”,就只是一味地说慢与过慢。巴利
836-7. Chaṭṭhagāthāya attho – yasmā ca na haññadatthatthi pasaṃsalābhā, tasmā paramaṃ lābhaṃ labhantopi ‘‘sundaro aya’’nti tattha diṭṭhiyā pasaṃsito vāpana hoti taṃ vādaṃ parisāya majjhe dīpetvā, tato so tena jayatthena tuṭṭhiṃ vā dantavidaṃsakaṃ vā āpajjanto hasati, mānena ca uṇṇamati. Kiṃ kāraṇaṃ? Yasmā taṃ jayatthaṃ pappuyya yathāmāno jāto, evaṃ uṇṇamato ca yā uṇṇatīti gāthā. Tattha mānātimānaṃ vadate panesoti eso pana taṃ uṇṇatiṃ ‘‘vighātabhūmī’’ti abujjhamāno mānañca atimānañca vadatiyeva.
838 这样指出对方观点的过失之后,现在不接受他的说法,就说了“勇士”这首偈。其中,“以王所食”是指以国王才能享用的食物,也就是以饭食作为酬劳的意思。“怒吼而来”是说寻求对手;就像他寻求对手、怒吼着前来一样,以此显示持邪见者面对持邪见者的情形。“你随那位去吧”意思是你就跟着那位你的对手去吧。“在此之前,所谓战斗根本不存在”是说那可能由烦恼引起的战斗,在此之前根本就不存在,早在菩提树下就已经断除了,以此表明。剩下的偈颂,文义上的关联一看就明白。巴利
838. Evaṃ vāde dosaṃ dassetvā idāni tassa vādaṃ asampaṭicchanto ‘‘sūro’’ti gāthamāha. Tattha rājakhādāyāti rājakhādanīyena, bhattavetanenāti vuttaṃ hoti. Abhigajjameti paṭisūramicchanti yathā so paṭisūraṃ icchanto abhigajjanto eti, evaṃ diṭṭhigatiko diṭṭhigatikanti dasseti. Yeneva so, tena palehīti yena so tuyhaṃ paṭisūro, tena gaccha. Pubbevanatthi yadidaṃ yudhāyāti yaṃ pana idaṃ kilesajātaṃ yuddhāya siyā, taṃ etaṃ pubbeva natthi, bodhimūleyeva pahīnanti dasseti. Sesagāthā pākaṭasambandhāyeva.
839-40 在这其中,“他们争论”就是互相争吵。“作为对手”,意思是反向而行者。“破除敌军之后”,意思是把烦恼的军队摧毁掉。“能得到什么”,是说你能得到什么样的对手呢?“波修罗”,是在叫那个游方者。“那些在这里没有”,指的是那些在这里没有(某物)的人。巴利
839-40. Tattha vivādayantīti vivadanti. Paṭisenikattāti paṭilomakārako. Visenikatvāti kilesasenaṃ vināsetvā. Kiṃ labhethoti paṭimallaṃ kiṃ labhissasi. Pasūrāti taṃ paribbājakaṃ ālapati. Yesīdha natthīti yesaṃ idha natthi.
841 “寻思”是指心里盘算“我会不会赢呢”这类念头。“与清净者共聚”是说和已断尽烦恼的佛陀一起,进入一对一的较量。“因为你不能跟随同行”意思是,就像狐狸之类的动物碰上狮子之类,你根本没法跟清净者一起较量着哪怕跟随一步,也根本不可能完成那样的对决。其余各处,意思都很明白。巴利
841.Pavitakkanti ‘‘jayo nu kho me bhavissatī’’ti ādīni vitakkento. Dhonena yugaṃ samāgamāti dhutakilesena buddhena saddhiṃ yugaggāhaṃ samāpanno. Na hi tvaṃ sakkhasi sampayātaveti kotthukādayo viya sīhādīhi, dhonena saha yugaṃ gahetvā ekapadampi sampayātuṃ yugaggāhameva vā sampādetuṃ na sakkhissasīti. Sesaṃ sabbattha pākaṭamevāti.
9. 摩犍提经的注释巴利
9. Māgaṇḍiyasuttavaṇṇanā
842 “见已,爱欲”是《摩犍提经》的开篇。它的缘起是什么?有一次,世尊住在舍卫城,清晨时分以佛眼观察世间,看见住在俱卢国剑磨瑟昙聚落的婆罗门摩犍提和他的妻子,具备证得阿罗汉的因缘。于是世尊立刻从舍卫城前往那里,在离剑磨瑟昙不远的一片密林中坐下,放出金色光芒。摩犍提那时也正好去那里洗脸,见到金色光芒,心想“这是什么?”便四处张望,看见世尊后心生欢喜。据说他的女儿肤色金黄,许多刹帝利青年等人前来求婚,都得不到。那位婆罗门持有这样的见解:“我只把女儿许配给同样金色肤色的沙门。”他看见世尊,便心想:“这个人和我女儿肤色相配,我把女儿给他吧。”所以一见到就欢喜。他快步回家,对妻子说:“夫人,夫人,我看见了一个和我女儿肤色相配的男子,快把女儿打扮好,我们要把她许配给他。”婆罗门女正用香水为女儿沐浴,用衣物、花饰等为她装扮时,世尊正好到了入城乞食的时间,于是世尊便进入剑磨瑟昙乞食。巴利
842.Disvānataṇhanti māgaṇḍiyasuttaṃ. Kā uppatti? Ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharanto paccūsasamaye buddhacakkhunā lokaṃ volokento kurūsu kammāsadhammanigamavāsino māgaṇḍiyassa nāma brāhmaṇassa sapajāpatikassa arahattūpanissayaṃ disvā tāvadeva sāvatthito tattha gantvā kammāsadhammassa avidūre aññatarasmiṃ vanasaṇḍe nisīdi suvaṇṇobhāsaṃ muñcamāno. Māgaṇḍiyopi taṅkhaṇaṃ tattha mukhadhovanatthaṃ gato suvaṇṇobhāsaṃ disvā ‘‘kiṃ ida’’nti ito cito ca pekkhamāno bhagavantaṃ disvā attamano ahosi. Tassa kira dhītā suvaṇṇavaṇṇā, taṃ bahū khattiyakumārādayo vārayantā na labhanti. Brāhmaṇo evaṃladdhiko hoti ‘‘samaṇasseva naṃ suvaṇṇavaṇṇassa dassāmī’’ti. So bhagavantaṃ disvā ‘‘ayaṃ me dhītāya samānavaṇṇo, imassa naṃ dassāmī’’ti cittaṃ uppādesi. Tasmā disvāva attamano ahosi. So vegena gharaṃ gantvā brāhmaṇiṃ āha – ‘‘bhoti bhoti mayā dhītāya samānavaṇṇo puriso diṭṭho, alaṅkarohi dārikaṃ, tassa naṃ dassāmā’’ti. Brāhmaṇiyā dārikaṃ gandhodakena nhāpetvā vatthapupphālaṅkārādīhi alaṅkarontiyā eva bhagavato bhikkhācāravelā sampattā. Atha bhagavā kammāsadhammaṃ piṇḍāya pāvisi.
他们带着女儿,也去了世尊坐过的地方。到了那里却没看见世尊,那位婆罗门女便东张西望,看到了世尊坐过的草垫。由于诸佛决意之力的缘故,佛坐过的地方和脚印都整整齐齐、毫不凌乱。她就对婆罗门说:“婆罗门,这就是他坐的草垫吧?”婆罗门说:“是的,夫人。”她说:“那么,婆罗门,我们这趟来怕是白来了。”婆罗门问:“为什么,夫人?”她说:“你看,婆罗门,这草垫整整齐齐,这不是贪图欲乐的人用过的。”婆罗门说:“别这么说,夫人,在求吉祥的时候,不要说这种不吉利的话。”婆罗门女又四处走动,看到了世尊的脚印,就对婆罗门说:“这是他的脚印吧?”婆罗门说:“是的,夫人。”她说:“你看这脚印,这个人不是沉溺于欲乐的人。”婆罗门问:“你怎么知道,夫人?”她便展示自己的智慧,说道:巴利
Tepi kho dhītaraṃ gahetvā bhagavato nisinnokāsaṃ agamaṃsu. Tattha bhagavantaṃ adisvā brāhmaṇī ito cito ca vilokentī bhagavato nisajjaṭṭhānaṃ tiṇasanthārakaṃ addasa. Buddhānañca adhiṭṭhānabalena nisinnokāso padanikkhepo ca abyākulā honti. Sā brāhmaṇaṃ āha – ‘‘esa, brāhmaṇa, tassa tiṇasanthāro’’ti? ‘‘Āma, bhotī’’ti. ‘‘Tena hi, brāhmaṇa, amhākaṃ āgamanakammaṃ na sampajjissatī’’ti. ‘‘Kasmā bhotī’’ti? ‘‘Passa, brāhmaṇa, abyākulo tiṇasanthāro, neso kāmabhogino paribhutto’’ti. Brāhmaṇo ‘‘mā, bhoti maṅgale pariyesiyamāne avamaṅgalaṃ abhaṇī’’ti āha. Punapi brāhmaṇī ito cito ca vicarantī bhagavato padanikkhepaṃ disvā brāhmaṇaṃ āha ‘‘ayaṃ tassa padanikkhepo’’ti? ‘‘Āma, bhotī’’ti. ‘‘Passa, brāhmaṇa, padanikkhepaṃ, nāyaṃ satto kāmesu gadhito’’ti. ‘‘Kathaṃ tvaṃ bhoti jānāsī’’ti ca vuttā attano ñāṇabalaṃ dassentī āha –
确实,贪染之心的人,脚印是蜷缩着踩下的。
被嗔怒控制的人,脚步会拖沓。
愚痴的人,有突然被压迫的。
已经揭开遮蔽的人,他的足迹就是这样。巴利
‘‘Rattassa hi ukkuṭikaṃ padaṃ bhave, Duṭṭhassa hoti anukaḍḍhitaṃ padaṃ; Mūḷhassa hoti sahasānupīḷitaṃ, Vivaṭṭacchadassa idamīdisaṃ pada’’nti. (a. ni. aṭṭha. 1.1.260-261; dha. pa. aṭṭha. 1.2 sāmāvatīvatthu; visuddhi. 1.45);
他们的话还没说完,这时世尊已经吃完饭,回到那片丛林里。婆罗门妇看见世尊身上刻着殊胜的好相、周围环绕着一寻丈的光芒,就对婆罗门说:“婆罗门,你见到的是这位吗?”“是的,夫人。”她说:“我们来这里的目的肯定达不成了。像这样的人,怎么可能去享受欲乐呢?这是不可能的事。”就在他们这样说话的时候,世尊在草垫上坐了下来。于是婆罗门左手拉着女儿,右手拿着水瓶,走到世尊面前,说:“喂,出家修行的人!你是金色的,这女孩也是金色的,她正好配你。我把她送给你,做你的妻子,好操持家务。”说完就走到世尊跟前,想把女儿交出去。世尊没有搭理那个婆罗门,像是跟别人说话一样,说出了这个偈颂:“见了之后,爱欲……”巴利
Ayañcarahi tesaṃ kathā vippakatā, atha bhagavā katabhattakicco tameva vanasaṇḍaṃ āgato. Brāhmaṇī bhagavato varalakkhaṇakhacitaṃ byāmappabhāparikkhittaṃ rūpaṃ disvā brāhmaṇaṃ āha – ‘‘esa tayā, brāhmaṇa, diṭṭho’’ti? ‘‘Āma bhotī’’ti. ‘‘Āgatakammaṃ na sampajjissateva, evarūpo nāma kāme paribhuñjissatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjatī’’ti. Tesaṃ evaṃ vadantānaññeva bhagavā tiṇasanthārake nisīdi. Atha brāhmaṇo dhītaraṃ vāmena hatthena gahetvā kamaṇḍaluṃ dakkhiṇena hatthena gahetvā bhagavantaṃ upasaṅkamitvā ‘‘bho, pabbajita, tvañca suvaṇṇavaṇṇo ayañca dārikā, anucchavikā esā tava, imāhaṃ bhoto bhariyaṃ posāvanatthāya dammī’’ti vatvā bhagavato santikaṃ gantvā dātukāmo aṭṭhāsi. Bhagavā brāhmaṇaṃ anālapitvā aññena saddhiṃ sallapamāno viya ‘‘disvāna taṇha’’nti imaṃ gāthaṃ abhāsi.
这句话的意思是:在阿阇波罗榕树下,看见魔女化作种种形象,特意前来诱惑——当时我对爱欲、不乐和贪染,连一丝一毫的淫欲念头都没有生起;更何况现在看见这个女孩不过是一具装满屎尿的身体,怎么还会生起那种心?我无论如何连用脚碰她都不愿意,更别说和她同住了。巴利
Tassattho – ajapālanigrodhamūle nānārūpāni nimminitvā abhikāmamāgataṃ māradhītaraṃ disvāna taṇhaṃ aratiṃ ragañca chandamattampi me methunasmiṃ nāhosi, kimevidaṃ imissā dārikāya muttakarīsapuṇṇaṃ rūpaṃ disvā bhavissati sabbathā pādāpi naṃ samphusituṃ na icche, kutonena saṃvasitunti.
843 于是摩犍提心想:“所谓出家人,就是舍弃了人间的欲乐,为了天界的欲乐才出家。可这个人连天界的欲乐都不想要,此女宝也是如此,他的见解到底是什么呢?”为了问这个问题,他说了第二首偈颂。其中“若见如是宝”是就天界的女宝说的,“女”是就自己的女儿说的。“见、戒、行、命”是指见、戒、行、命。“你说何生趣”的意思是:你说的自己的生趣是什么样的?巴利
843. Tato māgaṇḍiyo ‘‘pabbajitā nāma mānusake kāme pahāya dibbakāmatthāya pabbajanti, ayañca dibbepi kāme na icchati, idampi itthiratanaṃ, kā nu assa diṭṭhī’’ti pucchituṃ dutiyaṃ gāthamāha. Tattha etādisaṃ ce ratananti dibbitthiratanaṃ sandhāya bhaṇati, nārinti attano dhītaraṃ sandhāya. Diṭṭhigataṃ sīlavataṃ nu jīvitanti diṭṭhiñca sīlañca vatañca jīvitañca. Bhavūpapattiñca vadesi kīdisanti attano bhavūpapattiñca kīdisaṃ vadasīti.
844 从这以下两首偈颂是以问答的方式展开的,所以它们之间的关系很清楚。其中第一首偈颂的大意是:摩犍提啊,对我来说,在六十二种恶见之法中,不会形成“只有这个才是真的,别的都是假的”这样断定后的执取,它不存在,也找不到。为什么呢?因为我看到诸见的过患,不执取任何一种见,在辨别诸谛时,由于内心的贪等已经止息,我见到的正是被称为“内寂”的涅槃。巴利
844. Ito parā dve gāthā visajjanapucchānayena pavattattā pākaṭasambandhāyeva. Tāsu paṭhamagāthāya saṅkhepattho – tassa mayhaṃ, māgaṇḍiya, dvāsaṭṭhidiṭṭhigatadhammesu nicchinitvā ‘‘idameva saccaṃ, moghamañña’’nti evaṃ idaṃ vadāmīti samuggahitaṃ na hoti natthi na vijjati. Kiṃkāraṇā ? Ahañhi passanto diṭṭhīsu ādīnavaṃ kañci diṭṭhiṃ aggahetvā saccāni pavicinanto ajjhattaṃ rāgādīnaṃ santibhāvena ajjhattasantisaṅkhātaṃ nibbānameva addasanti.
845 第二首偈颂的简要含义:这些恶见,因为被各类众生审度之后执取,所以称为“决断”;又因为是由各自的缘所造作等等,所以称为“计著”。牟尼啊,您不执取这些恶见之法,而说“内寂”——您所宣说的这个含义,请告诉我:智者是如何宣说的?智者是如何阐明那句话的?巴利
845. Dutiyagāthāya saṅkhepattho – yānimāni diṭṭhigatāni tehi tehi sattehi vinicchinitvā gahitattā vinicchayāti ca attano paccayehi abhisaṅkhatabhāvādinā nayena pakappitāni cāti vuccanti. Te tvaṃ muni diṭṭhigatadhamme aggahetvā ajjhattasantīti yametamatthaṃ brūsi, ācikkha me, kathaṃ nu dhīrehi paveditaṃ kathaṃ pakāsitaṃ dhīrehi taṃ padanti.
846 846. 于是,世尊为了说明智者是以什么方式、用什么方法宣说这个境界,就针对那个方法连同它的对立面,说了“不以见”这首偈颂。在这里,用“不以见”等语句,否定了见、听闻、八等至、智,以及外道的戒和禁制。关于“我说有清净”这一句,应当把所说的“说”字和所有地方的“不”字连在一起,并转换人称,理解为:“我不说以见而有清净。”后面的语句也应当这样理解。在这里,“不以见”的意思是不离开十事的正见而说。同样,“不以所闻”是不离开九分教的听闻;“不以智”是不离开与业所作相符、与诸谛相顺的智;“不以戒”是不离开巴帝摩卡的防护;“不以禁制”是不离开头陀支的修持。“也不以此”的意思是:也不以这些当中的任何一种,仅仅凭见等而说——应当这样理解。“抛弃这些而不执取”:对于前面这些属于见等类别的黑暗分诸法,通过断除而抛弃;对于后面这些属于非见等类别的白分诸法,通过不生恋慕而不执取。“寂静者不依赖,不希求有”:通过这条行道,由于贪等止息而成为寂静,对眼等不依赖任何法,有能力不希求、不渴望任何一种有,这就是他的内寂,这是这里的意旨所在。巴利
846. Athassa bhagavā yathā yena upāyena taṃ padaṃ dhīrehi pakāsitaṃ, taṃ upāyaṃ sapaṭipakkhaṃ dassento ‘‘na diṭṭhiyā’’ti gāthamāha. Tattha ‘‘na diṭṭhiyā’’tiādīhi diṭṭhisutiaṭṭhasamāpattiñāṇabāhirasīlabbatāni paṭikkhipati. ‘‘Suddhimāhā’’ti ettha vuttaṃ āha-saddaṃ sabbattha nakārena saddhiṃ yojetvā purisabyattayaṃ katvā ‘‘diṭṭhiyā suddhiṃ nāhaṃ kathemī’’ti evamattho veditabbo. Yathā cettha, evaṃ uttarapadesupi. Tattha ca adiṭṭhiyā nāhāti dasavatthukaṃ sammādiṭṭhiṃ vinā na kathemi. Tathā assutiyāti navaṅgaṃ savanaṃ vinā. Añāṇāti kammassa katasaccānulomikañāṇaṃ vinā. Asīlatāti pātimokkhasaṃvaraṃ vinā. Abbatāti dhutaṅgavataṃ vinā. Nopi tenāti tesu ekamekena diṭṭhiādimattenāpi no kathemīti evamattho veditabbo. Ete ca nissajja anuggahāyāti ete ca purime diṭṭhiādibhede kaṇhapakkhiye dhamme samugghātakaraṇena nissajja, pacchime adiṭṭhiādibhede sukkapakkhiye atammayatāpajjanena anuggahāya. Santo anissāya bhavaṃ najappeti imāya paṭipattiyā rāgādivūpasamena santo cakkhādīsu kañci dhammaṃ anissāya ekampi bhavaṃ apihetuṃ apatthetuṃ samattho siyā, ayamassa ajjhattasantīti adhippāyo.
847 这样说时,摩犍提没能领会话里的意思,就说了“如果不”这首偈颂。其中,“见”等词还是按照前面说的方式来理解。不过,他是针对黑暗一方诸法而在两处都这么说的。应当把“说”这个词和“如果不”连起来理解,意思是:“如果不,他说;如果不,你说。” “极愚痴”是指极度迷惑,或者指迷惑人的。“他们知道”是指他们知道。巴利
847. Evaṃ vutte vacanatthaṃ asallakkhento māgaṇḍiyo ‘‘no ce kirā’’ti gāthamāha. Tattha diṭṭhādīni vuttanayāneva. Kaṇhapakkhiyāniyeva pana sandhāya ubhayatrāpi āha. Āha-saddaṃ pana nocekira-saddena yojetvā ‘‘no ce kirāha no ce kira kathesī’’ti evaṃ attho daṭṭhabbo. Momuhanti atimūḷhaṃ, mohanaṃ vā. Paccentīti jānanti.
848 848. 于是,世尊为了驳斥他依着那种见解来提问,说了“依着见……”这首偈。它的意思是:摩犍提,你依着见解一再地提问,对于那些被你执取的种种见解,你正是在那些执取中陷入了这样的迷惑;而对于我所说的、从内在寂静而来的修行和法教,你连一丁点儿合理的意义都看不到。由于这个原因,你看待这个法时是迷惑的。巴利
848. Athassa bhagavā taṃ diṭṭhiṃ nissāya pucchaṃ paṭikkhipanto ‘‘diṭṭhiñca nissāyā’’ti gāthamāha. Tassattho – tvaṃ, māgaṇḍiya, diṭṭhiṃ nissāya punappunaṃ pucchamāno yāni te diṭṭhigatāni samuggahitāni, tesveva samuggahītesu evaṃ pamohaṃ āgato, ito ca mayā vuttaajjhattasantito paṭipattito dhammadesanato vā aṇumpi yuttasaññaṃ na passasi, tena kāraṇena tvaṃ imaṃ dhammaṃ momuhato passasīti.
849 世尊这样指出摩犍提因迷惑而陷入争论之后,现在要显示自己对这些法以及其他法都已远离迷惑、没有争论,于是说了“相等、殊胜”这首偈。它的意思是:如果有人以三种慢或以见来执取,他就会因为那种慢、那种见或那个人而争论。但像我这样的人,在这三种情况中毫不动摇,对他来说不存在“相等”和“殊胜”,也不存在“低劣”——这是省略的说法。巴利
849. Evaṃ samuggahitesu pamohena māgaṇḍiyassa vivādāpattiṃ dassetvā idāni tesu aññesu ca dhammesu vigatappamohassa attano nibbivādataṃ dassento ‘‘samo visesī’’ti gāthamāha. Tassattho – yo evaṃ tividhamānena vā diṭṭhiyā vā maññati, so tena mānena tāya diṭṭhiyā tena vā puggalena vivadeyya. Yo pana amhādiso imāsu tīsu vidhāsu avikampamāno, samo visesīti na tassa hoti, na ca hīnoti pāṭhaseso.
850 还有更进一步的问题——“真实”等偈颂。它的意思是:像这样已经断除了慢和见、像我这样以远离诸恶等方式而被称为婆罗门的人,怎么会说“只有这个才是真实的”呢?他要说什么事情?又凭什么理由来说?他又会以什么样的慢、什么样的见、和什么人去争论“我的是真实的,你的是虚妄的”呢?对于像我这样漏尽的人,没有“我和某人相等”这种转起所生的相等之计著,也没有以另外两种状态转起所生的不等之计著。那么,在相等、不等这些情形中,他还能和谁争论、和谁反驳呢?难道不正是唯有这样的人,才是“舍弃了家”等偈颂所指的吗?巴利
850. Kiñca bhiyyo – saccanti soti gāthā. Tassattho – so evarūpo pahīnamānadiṭṭhiko mādiso bāhitapāpattādinā nayena brāhmaṇo ‘‘idameva sacca’’nti kiṃ vadeyya kiṃ vatthuṃ bhaṇeyya, kena vā kāraṇena bhaṇeyya, ‘‘mayhaṃ saccaṃ, tuyhaṃ musā’’ti vā kena mānena diṭṭhiyā puggalena vā vivadeyya? Yasmiṃ mādise khīṇāsave ‘‘sadisohamasmī’’ti pavattiyā samaṃ vā, itaradvayabhāvena pavattiyā visamaṃ vā maññitaṃ natthi, so samānādīsu kena vādaṃ paṭisaṃyujeyya paṭipphareyyāti. Nanu ekaṃseneva evarūpo puggalo – okaṃ pahāyāti gāthā?
851 在这里,舍弃了住处,是指通过断除对色所依等之识的住处——的欲贪,而将它抛弃。游方而无住处,是指不因渴爱而流连于色相住处等。牟尼在村中不攀交情,是指在村落中不与在家人亲密交往。于诸欲已远离,是指由于对诸欲没有欲贪,与一切欲分离。不存期望,是指不令未来的有身生起。不与人作诤论之语,是指不与人作诤论性的言辞。如此行相的他,即是“由彼等远离”等偈颂所说。巴利
851. Tattha okaṃ pahāyāti rūpavatthādiviññāṇassa okāsaṃ tatra chandarāgappahānena chaḍḍetvā. Aniketasārīti rūpanimittaniketādīni taṇhāvasena asaranto. Gāme akubbaṃ muni santhavānīti gāme gihisanthavāni akaronto. Kāmehi rittoti kāmesu chandarāgābhāvena sabbakāmehi puthubhūto. Apurekkharānoti āyatiṃ attabhāvaṃ anabhinibbattento. Kathaṃ na viggayha janena kayirāti janena saddhiṃ viggāhikakathaṃ na katheyya. So evarūpo – yehi vivittoti gāthā.
852 在这里,“因何”就是指因哪些恶见。“离系而游方”就是无系缚地游历。“龙象不执取它们而说”:按照“不造恶”等说法被称为龙象的牟尼,不执取那些恶见而宣说。“生于水中”:指生于被称为水的水中、带刺茎的水生植物,这里说的是莲花。“犹如不为水与泥所染”:就像那莲花不为水和泥所染污,同样,宣说寂静的牟尼无贪求——意思是,内心寂静而宣说的牟尼,因为没有贪求所以是不贪求者。“于欲与世间皆不染著”:对于两种欲以及恶趣等世间,不被这两种染污所沾着。巴利
852. Tattha yehīti yehi diṭṭhigatehi. Vivitto vicareyyāti ritto careyya. Na tāni uggayha vadeyya nāgoti ‘‘āguṃ na karotī’’tiādinā (cūḷani. bhadrāvudhamāṇavapucchāniddesa 70; pārāyanānugītigāthāniddesa 102) nayena nāgo tāni diṭṭhigatāni uggahetvā na vadeyya. Jalambujanti jalasaññite ambumhi jātaṃ kaṇṭakanāḷaṃ vārijaṃ, padumanti vuttaṃ hoti. Yathā jalena paṅkena ca nūpalittanti taṃ padumaṃ yathā jalena ca paṅkena ca anupalittaṃ hoti, evaṃ muni santivādo agiddhoti evaṃ ajjhattasantivādo muni gedhābhāvena agiddho. Kāmeca loke caanūpalittoti duvidhepi kāme apāyādike ca loke dvīhipi lepehi anupalitto hoti.
853 853. 还有什么呢——“极智者不”等偈颂。其中,“极智者不因见而行”:像这样具足四道智的极智者,不会以恶见而行,不会随恶见而走,也不会把恶见当作核心来执取。这里的字义是:他行走,所以叫“行者”;按工具格来说,因为恶见而行,就是“因见而行者”;按业格表示属格的意义来说,因为恶见而行,也是“因见而行者”。“他不以受而生慢”:他也不会因为所感受的色等种种受而生起慢心。“他并非由彼所成”:依渴爱和恶见,人会“由此所成”、以此为归宿,但这个人不是那样。“不因业、不因所闻而被引导”:他不被福行等业引导,也不被“因听闻而得清净”等所闻引导。“他不被引入诸住所”:因为他已断除了两种趋近,所以不被引入一切由渴爱和恶见所成的住所。对于这样行相的他——“于想已离贪者”等偈颂。巴利
853. Kiñca bhiyyo – na vedagūti gāthā. Tattha na vedagū diṭṭhiyāyakoti catumaggavedagū mādiso diṭṭhiyāyako na hoti, diṭṭhiyā gacchanto vā, taṃ sārato paccento vā na hoti. Tattha vacanattho – yāyatīti yāyako, karaṇavacanena diṭṭhiyā yātīti diṭṭhiyāyako. Upayogatthe sāmivacanena diṭṭhiyā yātītipi diṭṭhiyāyako. Na mutiyā sa mānametīti mutarūpādibhedāya mutiyāpi so mānaṃ na eti. Na hi tammayo soti taṇhādiṭṭhivasena tammayo hoti tapparāyaṇo, ayaṃ pana na tādiso. Na kammunā nopi sutena neyyoti puññābhisaṅkhārādinā kammunā vā sutasuddhiādinā sutena vā so netabbo na hoti. Anūpanīto sa nivesanesūti so dvinnampi upayānaṃ pahīnattā sabbesu taṇhādiṭṭhinivesanesu anūpanīto. Tassa ca evaṃvidhassa – saññāvirattassāti gāthā.
854 854. 其中,“对想已离贪的人”:是指借着以出离想为先导的修习,已经断除了欲想等诸想的人。用这句话,指的是俱分解脱的止乘者。“对慧解脱的人”:是指借着以观为先导的修习,从一切烦恼中解脱的人。用这句话,指的是干观者。“凡执取想与见的人,他们在世间互相碰撞而行”:凡是执取欲想等想的人,特别是居士,以欲为因;凡是执取见的人,特别是出家者,以法为因,彼此互相碰撞而行。这里其余没有说到的内容,应当依照已说的方式类推理解。开示结束时,那位婆罗门和婆罗门女出家后证得了阿罗汉果。巴利
854. Tattha saññāvirattassāti nekkhammasaññāpubbaṅgamāya bhāvanāya pahīnakāmādisaññassa. Iminā padena ubhatobhāgavimutto samathayāniko adhippeto. Paññāvimuttassāti vipassanāpubbaṅgamāya bhāvanāya sabbakilesehi vimuttassa. Iminā sukkhavipassako adhippeto. Saññañca diṭṭhiñca ye aggahesuṃ, te ghaṭṭayantā vicaranti loketi ye kāmasaññādikaṃ saññaṃ aggahesuṃ, te visesato gahaṭṭhā kāmādhikaraṇaṃ, ye ca diṭṭhiṃ aggahesuṃ, te visesato pabbajitā dhammādhikaraṇaṃ aññamaññaṃ ghaṭṭentā vicarantīti. Sesamettha yaṃ avuttaṃ, taṃ vuttānusāreneva veditabbaṃ. Desanāpariyosāne brāhmaṇo ca brāhmaṇī ca pabbajitvā arahattaṃ pāpuṇiṃsūti.
第十 破坏前经的注释巴利
10. Purābhedasuttavaṇṇanā
855 “如何见”说的是《衰败前经》。它的起因是什么?这部经以及它之后的五部经——《诤论经》《小积集经》《大积集经》《迅速经》《执杖经》——它们的共同起因,已经按照《正行经》起因的讲法说明过了。具体来说,就像在那次大集会上,世尊为了让贪性重的天神们容易接受法,先让化现的佛陀向自己发问,然后宣说了《正行经》;同样,在那次大集会上,有些天神心里生起这样的念头:“在身体坏灭之前,应该做什么?”世尊知道他们的心念后,为了帮助他们,就从空中请来一位以一千三百五十位比丘为随从的化现佛陀,让那位化现佛陀向自己发问,然后宣说了这部经。巴利
855.Kathaṃdassīti purābhedasuttaṃ. Kā uppatti? Imassa suttassa ito paresañca pañcannaṃ kalahavivādacūḷabyūhamahābyūhatuvaṭakaattadaṇḍasuttānaṃ sammāparibbājanīyassa uppattiyaṃ vuttanayeneva sāmaññato uppatti vuttā. Visesato pana yatheva tasmiṃ mahāsamaye rāgacaritadevatānaṃ sappāyavasena dhammaṃ desetuṃ nimmitabuddhena attānaṃ pucchāpetvā sammāparibbājanīyasuttamabhāsi, evaṃ tasmiṃyeva mahāsamaye ‘‘kiṃ nu kho purā sarīrabhedā kattabba’’nti uppannacittānaṃ devatānaṃ cittaṃ ñatvā tāsaṃ anuggahatthaṃ aḍḍhateḷasabhikkhusataparivāraṃ nimmitabuddhaṃ ākāsena ānetvā tena attānaṃ pucchāpetvā imaṃ suttamabhāsi.
在这里,就所问的内容来说,那位化现者先以“如何见”问增上慧,以“如何戒”问增上戒,以“已寂静”问增上心。其余部分则很清楚。巴利
Tattha pucchāya tāva so nimmito kathaṃdassīti adhipaññaṃ kathaṃsīloti adhisīlaṃ, upasantoti adhicittaṃ pucchati. Sesaṃ pākaṭameva.
856 856. 不过,在回答时,世尊并没有直接以身相或增上慧等本身来回答,而是顺着各类天神的意乐,说明正是那些烦恼的止息,而依靠增上慧等的力量,那些烦恼得以止息,烦恼止息的人就被称为“已寂静者”,于是说出了“离贪者”等偈颂。其中,开头八首偈颂应当和“我称他为已寂静者”这句联系起来理解;从这之后的其他偈颂,则和最后那句“他被称为寂静者”相关联。巴利
856. Vissajjane pana bhagavā sarūpena adhipaññādīni avissajjetvāva adhipaññādippabhāvena yesaṃ kilesānaṃ upasamā ‘‘upasanto’’ti vuccati, nānādevatānaṃ āsayānulomena tesaṃ upasamameva dīpento ‘‘vītataṇho’’tiādikā gāthāyo abhāsi. Tattha ādito aṭṭhannaṃ gāthānaṃ ‘‘taṃ brūmi upasanto’’ti imāya gāthāya sambandho veditabbo. Tato parāsaṃ ‘‘sa ve santoti vuccatī’’ti iminā sabbapacchimena padena.
按照逐词注释的方式来说:“离贪者于身坏之前”,意思是某人在身体毁坏之前就已经断除了渴爱。“不依前际”,意思是不依赖由过去等时间划分出来的前际。“不应在中间加以算计”,意思是即使在现在世,也不应该用“贪染”等方式来算计他。“他没有事先执取”,意思是这位阿罗汉因为没有这两种事先执取,所以在未来世也没有事先执取。“我说他是已寂静者”——在这里应当这样结合起来理解。这个方式适用于一切地方。从这里往后,不再展示如何结合,只解释含义不明的词。巴利
Anupadavaṇṇanānayena ca – vītataṇho purā bhedāti yo sarīrabhedā pubbameva pahīnataṇho. Pubbamantamanissitoti atītaddhādibhedaṃ pubbantamanissito. Vemajjhenupasaṅkheyyoti paccuppannepi addhani ‘‘ratto’’tiādinā nayena na upasaṅkhātabbo. Tassa natthi purakkhatanti tassa arahato dvinnaṃ purekkhārānaṃ abhāvā anāgate addhani purakkhatampi natthi, taṃ brūmi upasantoti evamettha yojanā veditabbā. Esa nayo sabbattha. Ito paraṃ pana yojanaṃ adassetvā anuttānapadavaṇṇanaṃyeva karissāma.
857 “无恐惧”是指不因为各种损失而恐惧。“不炫耀”是指不拿戒律等来炫耀自己。“无恶作”是指没有搓手之类的不安动作。“审慎而言”是指经过审慎观察之后才说话。“不躁动”是指没有掉举。“他言辞有节制”是指他在言语上有节制,说的是远离四种过失的话。巴利
857.Asantāsīti tena tena alābhakena asantasanto. Avikatthīti sīlādīhi avikatthanasīlo . Akukkucoti hatthakukkucādivirahito . Mantabhāṇīti mantāya pariggahetvā vācaṃ bhāsitā. Anuddhatoti uddhaccavirahito. Sa ve vācāyatoti so vācāya yato saṃyato catudosavirahitaṃ vācaṃ bhāsitā hoti.
858 没有执取,就是没有渴爱。在诸触中看见远离,就是在当前的眼触等诸触中,看见远离我、我所等性质。并且不随诸见转,就是在六十二种邪见中,不被任何一种见解带着走。巴利
858.Nirāsattīti nittaṇho. Vivekadassī phassesūti paccuppannesu cakkhusamphassādīsu attādibhāvavivekaṃ passati. Diṭṭhīsu ca na nīyatīti dvāsaṭṭhidiṭṭhīsu kāyaci diṭṭhiyā na nīyati.
859 已退缩:因为贪等烦恼已被断除,所以已远离它们。不诡诈:不用三种欺骗手段来骗人。无渴望:没有渴望的习惯,也就是远离了愿求的渴爱。不悭吝:远离了五种悭吝。不轻率:没有身体轻浮等行为。不令人厌恶:因为戒行等具足,所以不令人厌,纯净而令人喜爱。不从事离间语:不以两种方式去造作离间语。巴利
859.Patilīnoti rāgādīnaṃ pahīnattā tato apagato. Akuhakoti avimhāpako tīhi kuhanavatthūhi. Apihālūti apihanasīlo, patthanātaṇhāya rahitoti vuttaṃ hoti. Amaccharīti pañcamaccheravirahito. Appagabbhoti kāyapāgabbhiyādivirahito. Ajegucchoti sampannasīlāditāya ajegucchanīyo asecanako manāpo. Pesuṇeyye ca no yutoti dvīhi ākārehi upasaṃharitabbe pisuṇakamme ayutto.
860 不离染,就是因为贪已经灭尽、已经离染,所以现在不再离染。巴利
860.Sātiyesu anassāvīti sātavatthūsu kāmaguṇesu taṇhāsanthavavirahito. Saṇhoti saṇhehi kāyakammādīhi samannāgato. Paṭibhānavāti pariyattiparipucchādhigamapaṭibhānehi samannāgato. Na saddhoti sāmaṃ adhigatadhammaṃ na kassaci saddahati. Na virajjatīti khayā rāgassa virattattā idāni na virajjati.
861 “不为了利养而学”,意思是:不是因为希求利养才去学习经典等。“对渴爱不违逆,在诸味中不贪求”,意思是:由于没有违逆,成为不违逆者,对渴爱的根本味等不生起贪着。巴利
861.Lābhakamyā na sikkhatīti na lābhapatthanāya suttantādīni sikkhati. Aviruddho ca taṇhāya, rasesu nānugijjhatīti virodhābhāvena ca aviruddho hutvā taṇhāya mūlarasādīsu gedhaṃ nāpajjati.
862 “舍者”是指具备六支舍的人。“念者”是指具备身随观等念的人。巴利
862.Upekkhakoti chaḷaṅgupekkhāya samannāgato. Satoti kāyānupassanādisatiyutto.
863 “依止”是指渴爱与见的依止。“知法”是以无常等行相了知法。“无依止”就是像这样:不依止于那些依止。由此说明,除了法智之外,依止的断除不存在。“为有或为无”即“为常见或为断见”。巴利
863.Nissayanāti taṇhādiṭṭhinissayā. Ñatvā dhammanti aniccādīhi ākārehi dhammaṃ jānitvā. Anissitoti evaṃ tehi nissayehi anissito. Tena aññatra dhammañāṇā natthi nissayānaṃ abhāvoti dīpeti bhavāya vibhavāya vāti sassatāya ucchedāya vā.
864 我说他是已寂静的人,意思是:对每一首偈颂里所说的那种人,我说他是已寂静的人。他已经越过了渴爱的蔓延,意思是:他已经越过了那被称为“蔓延”的大渴爱,因为它具有蔓延等特性。巴利
864.Taṃbrūmi upasantoti taṃ evarūpaṃ ekekagāthāya vuttaṃ upasantoti kathemi. Atarī so visattikanti so imaṃ visatādibhāvena visattikāsaṅkhātaṃ mahātaṇhaṃ atari.
865 现在,为了称赞那位已经寂静的人,世尊说“他没有儿子”等等。这里,“儿子”有亲生儿子等四种。在这里要明白,经中用“儿子”等名称,其实是在说儿子以及摄受等事。因为对他来说,那些儿子和摄受等并不存在;或者说,正因为那些不存在,儿子等也就不存在。巴利
865. Idāni tameva upasantaṃ pasaṃsanto āha ‘‘na tassa puttā’’ti evamādi. Tattha puttā atrajādayo cattāro. Ettha ca puttapariggahādayo puttādināmena vuttāti veditabbā. Te hissa na vijjanti, tesaṃ vā abhāvena puttādayo na vijjantīti.
866 凡夫和沙门、婆罗门可能会这样指责他:凡夫——也就是一切天与人,以及外道的沙门、婆罗门——可能会因为贪等过失而指责他,说他是染着者或愤怒者。那些贪等过失对这位阿拉汉来说并不现前,因此他在种种责难中不动摇。巴利
866.Yena naṃ vajjuṃ puthujjanā, atho samaṇabrāhmaṇāti yena taṃ rāgādinā vajjena puthujjanā sabbepi devamanussā ito bahiddhā samaṇabrāhmaṇā ca ratto vā duṭṭho vāti, vadeyyuṃ. Taṃ tassa apurakkhatanti taṃ rāgādivajjaṃ tassa arahato apurakkhataṃ tasmā vādesu nejatīti taṃ kāraṇā nindāvacanesu na kampati.
867 不在殊胜者中说:不会把自己算进殊胜者当中,出于慢心而说“我是殊胜的”。其余两项也照这样理解。不趣向计度:这样的人不趣向两种计度。为什么?因为他与计度不相应,也就是说,已经断除了计度。巴利
867.Na ussesu vadateti visiṭṭhesu attānaṃ antokatvā ‘‘ahaṃ visiṭṭho’’ti atimānavasena na vadati. Esa nayo itaresu dvīsu. Kappaṃ neti akappiyoti so evarūpo duvidhampi kappaṃ na eti. Kasmā? Yasmā akappiyo, pahīnakappoti vuttaṃ hoti.
868 “自己的”“我的”,就是被执取为属于自己的东西。因为不存在的东西而不忧愁,就是不会因为不存在等不实之物而忧愁。在诸法中不趋入,就是不会以欲贪等心态趋入一切法之中。他确实被称为寂静者,意思是像这样的人中至尊,就被称为“寂静者”。世尊以阿罗汉果这一顶点结束了这次说法。说法结束时,一万亿天神证得阿罗汉果,而证得入流果等的人则多得数不清。巴利
868.Sakanti mayhanti pariggahitaṃ. Asatā ca na socatīti avijjamānādinā asatā ca na socati. Dhammesu ca na gacchatīti sabbesu dhammesu chandādivasena na gacchati. Sa ve santoti vuccatīti so evarūpo naruttamo ‘‘santo’’ti vuccatīti arahattanikūṭena desanaṃ niṭṭhāpesi. Desanāpariyosāne koṭisatasahassadevatānaṃ arahattappatti ahosi, sotāpannādīnaṃ gaṇanā natthīti.
第十一经:诤与争论经的注释巴利
11. Kalahavivādasuttavaṇṇanā
869 “诤与争论从何而生”这些偈颂,就是《诤与争论经》。它的缘起是什么?同样是在那次大集会上,有些天神心里生起了这样的念头:“诤等八法,到底是从哪里生起的?”为了向他们说明这些法,还是像前面那样,由化现的佛陀向自己发问后而说。因为经中问答是按顺序展开的,所以所有偈颂之间的关联都很清楚。巴利
869.Kutopahūtā kalahā vivādāti kalahavivādasuttaṃ. Kā uppatti? Idampi tasmiṃyeva mahāsamaye ‘‘kuto nu, kho, kalahādayo aṭṭha dhammā pavattantī’’ti uppannacittānaṃ ekaccānaṃ devatānaṃ te dhamme āvikātuṃ purimanayeneva nimmitabuddhena attānaṃ pucchāpetvā vuttaṃ tattha pucchāvissajjanakkamena ṭhitattā sabbagāthā pākaṭasambandhāyeva.
对Anuttānapada的注释应当这样理解:“诤与争论从何而生”——诤,以及诤的先行部分即争论,这两者是从哪里产生的?“悲叹、忧伤与悭吝”——悲叹、忧伤和悭吝,是从哪里产生的?“慢、过慢与离间语”——慢、过慢和离间语,是从哪里产生的?这八者全都是烦恼法。“请为我宣说此义”——请宣说我所问的这个道理,我请求您为我说明。“iṅgha”这个词是不变词,表达请求的意思。巴利
Anuttānapadavaṇṇanā panetāsaṃ evaṃ veditabbā – kutopahūtā kalahā vivādāti kalaho ca tassa pubbabhāgo vivādo cāti ime kuto jātā. Paridevasokā sahamaccharā cāti paridevasokā ca maccharā ca kutopahūtā. Mānātimānā sahapesuṇā cāti mānā ca atimānā ca pesuṇā ca kutopahūtā. Teti te sabbepi aṭṭha kilesadhammā. Tadiṅgha brūhīti taṃ mayā pucchitamatthaṃ brūhi yācāmi taṃ ahanti. Yācanattho hi iṅghāti nipāto.
870 “从可爱之物生起”:意思是从可爱的事物生起。不过这里的义理关联,在《义释》(Mahāni. 98)里已经说过了。“与悭吝相连则有诤和争论”:这句话说明,诤和争论等不只是以可爱事物为缘,悭吝也是它们的缘。应当知道,这里是以诤和争论为标题,把这一切法都说了。正如悭吝是它们的缘,离间语也以争论为缘,所以说:“争论生起时,离间语便出现。”巴利
870.Piyappahūtāti piyavatthuto jātā. Yutti panettha niddese (mahāni. 98) vuttā eva. Maccherayuttā kalahā vivādāti iminā kalahavivādādīnaṃ na kevalaṃ piyavatthumeva, macchariyampi paccayaṃ dasseti. Kalahavivādasīsena cettha sabbepi te dhammā vuttāti veditabbā. Yathā ca etesaṃ macchariyaṃ, tathā pesuṇānañca vivādaṃ. Tenāha – ‘‘vivādajātesu ca pesuṇānī’’ti.
871 世间可爱的东西,根源是什么?还有那些因贪而在世间游走的人——这里说的“可爱的东西”就是指前面提到的“从可爱的东西产生诤论”的那些可爱之物。这些可爱的东西在世间以什么为根源?不只是可爱的东西,那些刹帝利等因贪而游走的人——他们以贪为因、被贪所制而游走,他们的贪又以什么为根源?这一个问题里其实问了两层意思。“以及希望和成就”:希望,以及这希望的实现。“哪些是人的来世依靠?”:哪些是人的来世依靠,也就是归宿。这同样是一个问题。巴利
871.Piyāsu lokasmiṃ kutonidānā ye cāpi lobhā vicaranti loketi ‘‘piyā pahūtā kalahā’’ti ye ettha vuttā. Te piyā lokasmiṃ kutonidānā, na kevalañca piyā, ye cāpi khattiyādayo lobhā vicaranti lobhahetukā lobhenābhibhūtā vicaranti, tesaṃ so lobho ca kutonidānoti dve atthe ekāya pucchāya pucchati. Āsā ca niṭṭhā cāti āsā ca tassā āsāya samiddhi ca. Ye samparāyāya narassa hontīti ye narassa samparāyāya honti, parāyanā hontīti vuttaṃ hoti. Ekā evāyampi pucchā.
872 “以欲为根源”:就是以欲爱等欲为根源。“还有那些因贪而游走的人”:那些刹帝利等因贪而游走的人,他们的贪也是以欲为根源。这样就把两层意思合在一起回答了。“以此为本源”:意思就是说,正是以欲为根源。至于“以什么为根源,以什么为根源”(《经集》273)这些说法,其语法解释应当按《针毛经》注里所讲的方式来理解。巴利
872.Chandānidānānīti kāmacchandādichandanidānāni. Ye cāpi lobhā vicarantīti ye cāpi khattiyādayo lobhā vicaranti tesaṃ lobhopi chandanidānoti dvepi atthe ekato vissajjeti. Itonidānāti chandanidānā evāti vuttaṃ hoti. ‘‘Kutonidānā kutonidānā’’ti (su. ni. 273) etesu ca saddasiddhi sūcilomasutte vuttanayeneva veditabbā.
873 所谓“决断”,就是渴爱的决断和见解的决断。还有那些被沙门所说的法,也就是那些与忿怒等相应的法,或者具有那种性质的不善法,被佛陀这位沙门所说的,它们又是从哪里产生的呢?巴利
873.Vinicchayāti taṇhādiṭṭhivinicchayā. Ye vāpi dhammā samaṇena vuttāti ye ca aññepi kodhādīhi sampayuttā, tathārūpā vā akusalā dhammā buddhasamaṇena vuttā, te kutopahūtāti.
874 依靠它作为亲依止缘,“欲”就能生起——“它”指乐受和苦受。依靠被称为可意与不可意的乐与不乐这两种所依,以盼望结合、盼望分离的方式,“欲”就生起了。到这里,“欲在世间从何而来?”这个问题就算解答完了。“在诸色中见到坏灭与生起”,就是在诸色中见到灭与生。“人在世间作出决断”,是在恶趣等世间,这个人为了获得财物而作出欲爱的决断,又以“我生起了”等方式作出见的决断。这里的内在关联,正如《大义释》(Mahāni. 102)中所说的那样。到这里,“种种决断又从何而来?”这个问题就算解答完了。巴利
874.Tamūpanissāya pahoti chandoti taṃ sukhadukkhavedanaṃ. Tadubhayavatthusaṅkhātaṃ sātāsātaṃ upanissāya saṃyogaviyogapatthanāvasena chando pahoti. Ettāvatā ‘‘chando nu lokasmiṃ kutonidāno’’ti ayaṃ pañho vissajjito hoti. Rūpesu disvā vibhavaṃ bhavañcāti rūpesu vayañca uppādañca disvā. Vinicchayaṃ kubbati jantu loketi apāyādike loke ayaṃ jantu bhogādhigamanatthaṃ taṇhāvinicchayaṃ ‘‘attā me uppanno’’tiādinā nayena diṭṭhivinicchayañca kurute. Yutti panettha niddese (mahāni. 102) vuttā eva. Ettāvatā ‘‘vinicchayā cāpi kutopahūtā’’ti ayaṃ pañho vissajjito hoti.
875 这些法也只是两种而已。意思是,这些忿怒等法,只有在乐与不乐这两种存在时,才能生起。它们的生起方式,在《大义释》(Mahāni. 103)中已经说过。到这里,第三个问题也回答完了。现在,对那些在如此回答后仍然心存疑惑的人,为了开示断除疑惑的方法,他说:“有疑惑的人,应当为智之道而修学。”意思是:为了证得智见之智,应当修学三学。这是什么原因呢?因为法是沙门了知之后才宣说的。佛陀这位沙门,确实是了知之后才说法,他对法没有不了知。然而,那些人因为自身没有智慧,不了解这些法,就不能明白,这并不是教法的过失。因此,有疑惑的人应当为智之道而修学,因为法是沙门了知之后才宣说的。巴利
875.Etepi dhammā dvayameva santeti etepi kodhādayo dhammā sātāsātadvaye sante eva pahonti uppajjanti. Uppatti ca nesaṃ niddese (mahāni. 103) vuttāyeva. Ettāvatā tatiyapañhopi vissajjito hoti. Idāni yo evaṃ vissajjitesu etesu pañhesu kathaṃkathī bhaveyya, tassa kathaṃkathāpahānūpāyaṃ dassento āha – ‘‘kathaṃkathī ñāṇapathāya sikkhe’’ti, ñāṇadassanañāṇādhigamanatthaṃ tisso sikkhā sikkheyyāti vuttaṃ hoti. Kiṃ kāraṇaṃ? Ñatvā pavuttā samaṇena dhammā. Buddhasamaṇena hi ñatvāva dhammā vuttā, natthi tassa dhammesu aññāṇaṃ. Attano pana ñāṇābhāvena te ajānanto na jāneyya, na desanā dosena, tasmā kathaṃkathī ñāṇapathāya sikkhe, ñatvā pavuttā samaṇena dhammāti.
876-7 “乐与不乐,从何因生?”这里说的“乐与不乐”,指的就是乐受和苦受。“这些因不存在”,是说这些因不存在。“请告诉我,乐与不乐的灭与有,以及此义,从何因生?”这是问乐与不乐的灭和有,以及这个意思是从什么因缘来的。这里发生了语法上的变格。这里要说的意思是:乐与不乐的灭和有,这个意思,请这样告诉我,是从什么因来的。在这里,应当从意义上理解:以乐与不乐的灭和有为基础的灭见和有见,就是这里说的“灭与有”。因为确实在回答这个问题时,《义释》(Mahāni. 105)中说:“有见也以触为因,灭见也以触为因。”这里“从此因”就是以触为因。巴利
876-7.Sātaṃasātañca kutonidānāti ettha sātaṃ asātanti sukhadukkhavedanā eva adhippetā. Na bhavanti heteti na bhavanti ete. Vibhavaṃ bhavañcāpi yametamatthaṃ etaṃ me pabrūhi yatonidānanti sātāsātānaṃ vibhavaṃ bhavañca etampi yaṃ atthaṃ. Liṅgabyattayo ettha kato. Idaṃ pana vuttaṃ hoti – sātāsātānaṃ vibhavo bhavo cāti yo esa attho, evaṃ me pabrūhi yatonidānanti. Ettha ca sātāsātānaṃ vibhavabhavavatthukā vibhavabhavadiṭṭhiyo eva vibhavabhavāti atthato veditabbā. Tathā hi imassa pañhassa vissajjanapakkhe ‘‘bhavadiṭṭhipi phassanidānā, vibhavadiṭṭhipi phassanidānā’’ti niddese (mahāni. 105) vuttaṃ. Itonidānanti phassanidānaṃ.
878 当什么未显现时,诸触不再触击?当什么被彻底越过时,眼触等五种触不再触击?巴利
878.Kismiṃ vibhūte na phusanti phassāti kismiṃ vītivatte cakkhusamphassādayo pañca phassā na phusanti.
879 依止名与色:这里是指依止相应的名法,以及依处和所缘的色法。当诸色被超越时,触不再触击:当诸色已完全超越时,五种触不再触击。巴利
879.Nāmañca rūpañca paṭiccāti sampayuttakanāmaṃ vatthārammaṇarūpañca paṭicca. Rūpe vibhūte na phusanti phassāti rūpe vītivatte pañca phassā na phusanti.
880 怎样才是“正确行道的人”?就是怎样修行的人。“色灭尽”:色消失,或者不再存在。“乐与苦”:这里问的只是可爱和不可爱的色。巴利
880.Kathaṃ sametassāti kathaṃ paṭipannassa. Vibhoti rūpanti rūpa vibhavati, na bhaveyya vā. Sukhaṃ dukhañcāti iṭṭhāniṭṭhaṃ rūpameva pucchati.
881 不是“有想之想者”:对于这样行道而使色灭尽的人,他也不是具有寻常想的有想者。不是“邪想之想者”:他也不是以邪想、变异之想而有想的人,如狂人,或心散乱的人。也不是“无想者”:他也不是完全没有想,不是入灭尽定的人,也不是无想有情。不是“想已超越者”:他也不是以“完全超越色想”等方式超越了想的人,即无色定的获得者。对于这样行道的人,色便灭尽。这里不停留在前面所说的“有想之想者”等状态,而是如所说:“心这样得定之后……为了证得空无边处定而引导其心。”对于这样行道的人,即具足无色道者,色便灭尽。“因为戏论依想而生起”:这是开示:对于这样行道的人,他虽然有想,但以想为因的渴爱、邪见等种种戏论,仍然没有被断除。巴利
881.Na saññasaññīti yathā sametassa vibhoti rūpaṃ, so pakatisaññāya saññīpi na hoti. Na visaññasaññīti visaññāyapi virūpāya saññāya saññī na hoti ummattako vā khittacitto vā. Nopi asaññīti saññāvirahitopi na hoti nirodhasamāpanno vā asaññasatto vā. Na vibhūtasaññīti ‘‘sabbaso rūpasaññāna’’ntiādinā (dha sa. 265; vibha. 602) nayena samatikkantasaññīpi na hoti arūpajjhānalābhī. Evaṃ sametassa vibhoti rūpanti etasmiṃ saññasaññitādibhāve aṭṭhatvā yadetaṃ vuttaṃ ‘‘so evaṃ samāhite citte…pe… ākāsānañcāyatanasamāpattipaṭilābhatthāya cittaṃ abhinīharatī’’ti. Evaṃ sametassa arūpamaggasamaṅgino vibhoti rūpaṃ. Saññānidānā hi papañcasaṅkhāti evaṃ paṭipannassāpi yā saññā, tannidānā taṇhādiṭṭhipapañcā appahīnā eva hontīti dasseti.
882-3 有些智者说,仅凭无色定就是最高的清净,他们在这里对夜叉这样说。还是说,他们也讲别的什么?这是在问:这里的智者沙门婆罗门,是只说无色定是有情的最高清净,还是也说有比无色定更超胜的?有些持常住论、自以为有智慧的沙门婆罗门说,仅凭无色定就是最高的清净。而他们当中的另一些断灭论者则说,灭尽就是断灭。自称善说无余依,就是自称善说无余依涅槃的人。巴利
882-3.Ettāvataggaṃnu vadanti, heke yakkhassa suddhiṃ idha paṇḍitāse. Udāhu aññampi vadantiettoti ettāvatā nu idha paṇḍitā samaṇabrāhmaṇā aggaṃ suddhiṃ sattassa vadanti, udāhu aññampi etto arūpasamāpattito adhikaṃ vadantīti pucchati. Ettāvataggampi vadanti heketi eke sassatavādā samaṇabrāhmaṇā paṇḍitamānino ettāvatāpi aggaṃ suddhiṃ vadanti. Tesaṃ paneke samayaṃ vadantīti tesaṃyeva eke ucchedavādā samayaṃ ucchedaṃ vadanti. Anupādisese kusalā vadānāti anupādisese kusalavādā samānā.
884 了知这些是所依之后:就是了知这些执持邪见的人依止于常见和断见。牟尼了知所依之后,他是审察者:意思是了知所依之后,那位审察者——智者、佛陀牟尼。了知之后解脱:就是了知诸法是苦、无常等之后,得到解脱。不再趣向有与非有:就是不再一再地受生。以阿罗汉果为顶点结束了这次开示。开示结束时,证悟的情形与《破灭之前经》中所说的相同。巴利
884.Eteca ñatvā upanissitāti ete ca diṭṭhigatike sassatucchedadiṭṭhiyo nissitāti ñatvā. Ñatvā munī nissaye so vimaṃsīti nissaye ca ñatvā so vīmaṃsī paṇḍito buddhamuni. Ñatvā vimuttoti dukkhāniccādito dhamme ñatvā vimutto. Bhavābhavāya na sametīti punappunaṃ upapattiyā na samāgacchatīti arahattanikūṭena desanaṃ niṭṭhāpesi. Desanāpariyosāne purābhedasutte vuttasadisoyevābhisamayo ahosīti.
第12篇 《小阵经》的注释巴利
12. Cūḷabyūhasuttavaṇṇanā
885-6 “各自依各自的见而住”等语,出自《小积集经》。它的起因是什么?这也是在那次大集会中,有些天人生起了这样的念头:“所有这些见行者都说‘我们是善美者’,他们到底是只安立在自己的见解上就成为善美者呢,还是会执取别的见解呢?”为了说明这个意思,便像前面那样,由化现的佛陀自己发问之后而宣说。巴利
885-6.Sakaṃsakaṃdiṭṭhiparibbasānāti cūḷabyūhasuttaṃ. Kā uppatti? Idampi tasmiṃyeva mahāsamaye ‘‘sabbepi ime diṭṭhigatikā ‘sādhurūpamhā’ti bhaṇanti, kiṃ nu kho sādhurūpāva ime attanoyeva diṭṭhiyā patiṭṭhahanti, udāhu aññampi diṭṭhiṃ gaṇhantī’’ti uppannacittānaṃ ekaccānaṃ devatānaṃ tamatthaṃ pakāsetuṃ purimanayeneva nimmitabuddhena attānaṃ pucchāpetvā vuttaṃ.
这里,开头两首偈颂都是提问的偈颂。其中,“各自依各自的见而住”:意思是各自被自己的见解所支配。“各执己见而说种种善说者”:意思是抓住见解的力量而执取,在其中自称“我们是善的”,各说各话,不说同一个东西。“凡如此知者,彼知法;排斥此者,便成卑劣”:针对那个见解,凡是如此了知的人,他就了知了法;而排斥这个的人,他们就说他是卑劣者。“卑劣”是指下劣,“不善”是指无智慧。巴利
Tattha ādito dvepi gāthā pucchāgāthāyeva. Tāsu sakaṃsakaṃdiṭṭhiparibbasānāti attano attano diṭṭhiyā vasamānā. Viggayha nānā kusalā vadantīti diṭṭhibalaggāhaṃ gahetvā, tattha ‘‘kusalāmhā’’ti paṭijānamānā puthu puthu vadanti ekaṃ na vadanti. Yo evaṃ jānāti sa vedi dhammaṃ idaṃ paṭikosamakevalī soti tañca diṭṭhiṃ sandhāya yo evaṃ jānāti, so dhammaṃ vedi. Idaṃ pana paṭikkosanto hīno hotīti vadanti. Bāloti hīno. Akkusaloti avidvā.
887-8 接下来有三首解答偈。这些偈以前半部分说明前面所说的义理,以后半部分加以驳斥并安立。由于这种驳斥方式,以及相比后面经文篇幅更短,这部经就得名为“小积集”。其中,“若依他法”指的是依他人的见解。“则皆成愚者”的意思是:如果这样的话,那么这些人全都成了愚者。为什么呢?因为“这些人都执持己见而住”——他们对自己的见解既不争论也不清净。所谓“若具清净慧、为善智者”:这些人对自己的见解既不争论也不清净,实际上是杂染的,却自称是具清净慧者、善巧者、有智慧者。或者另有一种读法作“若依自见而清净”:意思是,如果依自己的见解而得清净,那么他们就是具清净慧者、善巧者、有智慧者。“其中无一人”:如果这样的话,他们当中就没有一个人是低劣智慧者。为什么呢?因为他们的见解也和别人一样,是那样被执取的。巴利
887-8. Idāni tisso vissajjanagāthā honti. Tā purimaḍḍhena vuttamatthaṃ pacchimaḍḍhena paṭibyūhitvā ṭhitā. Tena byūhena uttarasuttato ca appakattā idaṃ suttaṃ ‘‘cūḷabyūha’’nti nāmaṃ labhati. Tattha parassa ce dhammanti parassa diṭṭhiṃ. Sabbeva bālāti evaṃ sante sabbeva ime bālā hontīti adhippāyo. Kiṃ kāraṇaṃ? Sabbevime diṭṭhiparibbasānāti sandiṭṭhiyā ceva na vīvadātā. Saṃsuddhapaññā kusalā mutīmāti sakāya diṭṭhiyā na vivadātā na vodātā saṃkiliṭṭhāva samānā saṃsuddhapaññā ca kusalā ca mutimanto ca te honti ce. Atha vā ‘‘sandiṭṭhiyā ce pana vīvadātā’’ tipi pāṭho. Tassattho – sakāya pana diṭṭhiyā vodātā saṃsuddhapaññā kusalā mutimanto honti ce. Na tesaṃ kocīti evaṃ sante tesaṃ ekopi hīnapañño na hoti. Kiṃkāraṇā? Diṭṭhī hi tesampi tathā samattā, yathā itaresanti.
889 我不会说他们讲的是真实、正确的。为什么?因为那些人都把自己的见解当成“只有这才是真的,别的都是假的”,正因为这样,他们才把对方说成“愚者”。这里“tathiyaṃ”和“kathivaṃ”是两种读法。巴利
889.Na vāhametanti gāthāya saṅkhepattho – yaṃ te mithu dve dve janā aññamaññaṃ ‘‘bālo’’ti āhu, ahaṃ etaṃ tathiyaṃ tacchanti neva brūmi. Kiṃkāraṇā? Yasmā sabbe te sakaṃ sakaṃ diṭṭhiṃ ‘‘idameva saccaṃ moghamañña’’nti akaṃsu. Tena ca kāraṇena paraṃ ‘‘bālo’’ti dahanti. Ettha ca ‘‘tathiya’’nti ‘‘kathiva’’nti dvepi pāṭhā.
890 有些人说,在提问歌中不被说的某种见解是真实、确实的。巴利
890.Yamāhūti pucchāgāthāya yaṃ diṭṭhisaccaṃ tathiyanti eke āhu.
891 在回答的偈颂中,“唯一谛”指的是灭谛或者道谛。“于中众生知而不诤”:如果众生对那个谛真正了知,就不会争论。“各自称叹”:他们自己这样说。巴利
891.Ekañhi saccanti vissajjanagāthāya ekaṃ saccaṃ nirodho maggo vā. Yasmiṃ pajā no vivade pajānanti yamhi sacce pajānanto pajā no vivadeyya. Sayaṃ thunantīti attanā vadanti.
892 “为什么”出自提问的偈颂。“论者”是将pavādiya释为vādino,即那些持议论的人。“还是他们随自己的寻思?”这些论者还是只跟着自己单纯的寻思走吗?巴利
892.Kasmā nūti pucchāgāthāya pavādiyāseti vādino. Udāhu te takkamanussarantīti te vādino udāhu attano takkamattaṃ anugacchanti.
893 “决非如此”这句回答偈颂的意思是:除了“常”本身之外,把仅仅凭想而执取为“常”之类的执取排除掉。而“以寻思在诸见中加以构造”,就是只凭自己的邪思惟,在诸见中生出见解。不过,因为在诸见中生起寻思的人也会生出诸见,所以注释中说“生出、广生诸见”等等(《大义释》121)。巴利
893.Nahevāti vissajjanagāthāya aññatra saññāya niccānīti ṭhapetvā saññāmattena niccanti gahitaggahaṇāni. Takkañca diṭṭhīsu pakappayitvāti attano micchāsaṅkappamattaṃ diṭṭhīsu janetvā. Yasmā pana diṭṭhīsu vitakkaṃ janentā diṭṭhiyopi janenti, tasmā niddese vuttaṃ ‘‘diṭṭhigatāni janenti sañjanentī’’tiādi (mahāni. 121).
894-5 现在,为了说明那些在各种并不真实的真理中,只靠推理去回想的人——也就是执持邪见者的错误行径,而诵出了“于所见、于所闻”等偈颂。其中,“于所见”就是指所见之物,意思是“以所见为清净”。对于所闻等等,也是同样的道理。“依止这些而见净殿堂的人”:就是依止这些属于见的法,虽然看见那被称为清净、实际上却并非值得尊敬的殿堂。安住在判断之中,笑着说出“别人是愚者、是不善者”:像这样看见净殿堂的人,安住在对见的判断中,心生满足、心生欢喜,就这样说:“别人是低劣的,是无知的。”既然如此,接着就是“以彼”等偈颂。其中,“仅凭自己”,就是只靠自己。“轻视”,就是责备、贬低。“那本身就是语”,意思是他说出来的那句话就是那种见解,或者指那个人本身。巴利
894-5. Idāni evaṃ nānāsaccesu asantesu takkamattamanussarantānaṃ diṭṭhigatikānaṃ vippaṭipattiṃ dassetuṃ ‘‘diṭṭhe sute’’tiādikā gāthāyo abhāsi. Tattha diṭṭheti diṭṭhaṃ, diṭṭhasuddhinti adhippāyo. Esa nayo sutādīsu. Ete ca nissāya vimānadassīti ete diṭṭhidhamme nissayitvā suddhibhāvasaṅkhātaṃ vimānaṃ asammānaṃ passantopi. Vinicchaye ṭhatvā pahassamāno, bālo paro akkusaloti cāhāti evaṃ vimānadassīpi tasmiṃ diṭṭhivinicchaye ṭhatvā tuṭṭhijāto hāsajāto hutvā ‘‘paro hīno ca avidvā cā’’ti evaṃ vadatiyeva. Evaṃ sante yenevāti gāthā. Tattha sayamattanāti sayameva attānaṃ. Vimānetīti garahati. Tadeva pāvāti tadeva vacanaṃ diṭṭhiṃ vadati, taṃ vā puggalaṃ.
896 “以极自恃见”这一偈颂的含义是:他就是这样被那种超越征相的极自恃见所充满、圆满、胀大,又因为这种见慢而醉倒,心里想“我是圆满的,我是独一者”,就这样自认为圆满,自己在心里给自己灌顶说“我是智者”。为什么呢?因为在他看来,那个见解就是那样圆满。巴利
896.Atisāradiṭṭhiyāti gāthāyattho – so evaṃ tāya lakkhaṇātisāriniyā atisāradiṭṭhiyā samatto puṇṇo uddhumāto, tena ca diṭṭhimānena matto ‘‘paripuṇṇo ahaṃ kevalī’’ti evaṃ paripuṇṇamānī sayameva attānaṃ manasā ‘‘ahaṃ paṇḍito’’ti abhisiñcati. Kiṃkāraṇā? Diṭṭhī hi sā tassa tathā samattāti.
897 关于“若他人”这偈颂的关联和含义——还有什么呢?那个在评判中自鸣得意地说“他人是愚者、不善巧”的人,如果因为对方的话而被说成低劣,那他自己就是低劣的;他自己是劣慧者,对方也同样成了劣慧者,因为对方也说他是愚者。假如他的话根本不算数,那他自己反倒成了极智者、智者。这样一来,沙门当中就没有谁是愚者了,因为他们全都凭自己的意愿自称智者。巴利
897.Parassa ceti gāthāya sambandho attho ca – kiñca bhiyyo? Yo so vinicchaye ṭhatvā pahassamāno ‘‘bālo paro akkusalo’’ti cāha. Tassa parassa ce hi vacasā so tena vuccamāno nihīno hoti. Tumo sahā hoti nihīnapañño, sopi teneva saha nihīnapañño hoti. Sopi hi naṃ ‘‘bālo’’ti vadati. Athassa vacanaṃ appamāṇaṃ, so pana sayameva vedagū ca dhīro ca hoti. Evaṃ sante na koci bālo samaṇesu atthi. Sabbepi hi te attano icchāya paṇḍitā.
898 “从此他说余法”这一偈颂的关联和含义是这样的:虽然已经说过“如果他自己是极智者、是智者,那么沙门中就没有愚者了”,但可能还是有人会问“为什么”。这里就回答:因为那些偏离正道的人宣称,除了这个法之外,别的法才是清净的、才是唯一的,外道们就是这样各自言说的。凡是宣称除了这个以外的其他见解,凡是偏离、迷失了清净之道的人,都是不圆满的,各个外道就是这样各自言说的,这就是这段话的意思。那他们为什么要这样说呢?因为他们被自己的见贪染著了,也就是说,他们深深染著于自己的见解。巴利
898.Aññaṃitoti gāthāya sambandho attho ca – ‘‘atha ce sayaṃ vedagū hoti dhīro, na koci bālo samaṇesu atthī’’ti evañhi vuttepi siyā kassaci ‘‘kasmā’’ti. Tattha vuccate – yasmā aññaṃ ito yābhivadanti dhammaṃ aparaddhā suddhimakevalī te, evampi titthiyā puthuso vadanti, ye ito aññaṃ diṭṭhiṃ abhivadanti, ye aparaddhā viraddhā suddhimaggaṃ, akevalino ca teti evaṃ puthutitthiyā yasmā vadantīti vuttaṃ hoti. Kasmā panevaṃ vadantīti ce? Sandiṭṭhirāgena hi te bhirattā, yasmā sakena diṭṭhirāgena abhirattāti vuttaṃ hoti.
899-900 899-900. 像这样极度贪著之后,接着是“就在这里才是清净”这首偈颂。其中,“于自宗”是指在自己的宗义中坚定宣称的人,也就是“坚固论者”。在这样的坚固论者当中,如果有哪个外道在自己的宗义中坚定宣称,他凭什么把谁叫作“愚者”呢?简略地说,在常见和断见这类说法里,或者详细展开为无因论、自在天是因论、决定论等各种类别中,他在自己的立足处坚定宣称“只有这才是真理”,那他到底能如法地把谁看作恶见中的“愚者”呢?难道按他的见解,所有人不都成了智者、成了善行道者吗?这样一来,他说别人是愚者、是非清净法,就等于自己招来争论;对方也说“这个人是愚者、是非清净法”,同样是自己招来争论。为什么呢?因为按他的见解,所有人都是智者、都是善行道者。巴利
899-900. Evaṃ abhirattā ca – idheva suddhinti gāthā. Tattha sakāyaneti sakamagge daḷhaṃ vadānāti daḷhavādā. Evañca daḷhavādesu tesu yo koci titthiyo sakāyane vāpi daḷhaṃ vadāno kamettha bāloti paraṃ daheyya, saṅkhepato tattha sassatucchedasaṅkhāte vitthārato vā natthikaissarakāraṇaniyatādibhede sake āyatane ‘‘idameva sacca’’nti daḷhaṃ vadāno kaṃ paraṃ ettha diṭṭhigate ‘‘bālo’’ti saha dhammena passeyya, nanu sabbopi tassa matena paṇḍito eva suppaṭipanno eva ca. Evaṃ sante ca sayameva so medhagamāvaheyya paraṃ vadaṃ bālamasuddhidhammaṃ, sopi paraṃ ‘‘bālo ca asuddhidhammo ca aya’’nti vadanto attanāva kalahaṃ āvaheyya. Kasmā? Yasmā sabbopi tassa matena paṇḍito eva suppaṭipanno eva ca.
901 他这样在一切方面都立足于种种裁决,自己以标准衡量后,就在世间挑起争论;站在自己的见解上,又贬低师等之后,他更进一步挑起争论。然而,他这样了知裁决的过患之后,以圣道舍弃一切裁决,不再像世人那样制造争论——世尊以阿罗汉果为顶点结束了这次开示。开示结束时,就像《前分经》中所说那样,出现了同样的证悟。巴利
901. Evaṃ sabbathāpi vinicchaye ṭhatvā sayaṃ pamāya uddhaṃsa lokasmiṃ vivādameti, diṭṭhiyaṃ ṭhatvā sayañca satthārādīni minitvā so bhiyyo vivādametīti. Evaṃ pana vinicchayesu ādīnavaṃ ñatvā ariyamaggena hitvāna sabbāni vinicchayāni na medhagaṃ kubbati jantu loketi arahattanikūṭena desanaṃ niṭṭhāpesi. Desanāpariyosāne purābhedasutte vuttasadiso evābhisamayo ahosīti.
13. 大阵经的注释巴利
13. Mahābyūhasuttavaṇṇanā
902 “凡此诸”等,是《大阵经》。它的起因是什么?也是在那次大集会上,有些天神心里生起这样的念头:“这些执着于见解的人,到底只是从智者那里得到呵责,还是也能得到称赞?”为了说明这件事,像前面那样,由化佛让世尊自己发问之后说出。其中,“他们随引”就是引来、一再地拿来。巴利
902.Yekecimeti mahābyūhasuttaṃ. Kā uppatti? Idampi tasmiṃyeva mahāsamaye ‘‘kiṃ nu kho ime diṭṭhiparibbasānā viññūnaṃ santikā nindameva labhanti, udāhu pasaṃsampī’’ti uppannacittānaṃ ekaccānaṃ devatānaṃ tamatthaṃ āvikātuṃ purimanayena nimmitabuddhena attānaṃ pucchāpetvā vuttaṃ. Tattha anvānayantīti anu ānayanti, punappunaṃ āharanti.
903 现在,因为这些执持“只有这个才是真理”的见论者,有时候在某些地方也能得到称赞,而这种被称为称赞的论争之果,是微小的,没有能力平息贪等烦恼,更何况第二种呵责之果呢?所以,为了显示这个道理,先说了这首回答偈:“这确实是微小的,不足以平息,我说论争有两种果”等等。其中,“论争有两种果”是指呵责和称赞,或者是指胜败等同类的情况。“也见到这个”是指见到了“呵责确实不可意,称赞不足以平息”这个论争之果中的过患。“视无诤之地为安稳”是指把无诤之地涅槃看作安稳。巴利
903. Idāni yasmā te ‘‘idameva sacca’’nti vadantā diṭṭhigatikā vādino kadāci katthaci pasaṃsampi labhanti, yaṃ etaṃ pasaṃsāsaṅkhātaṃ vādaphalaṃ, taṃ appaṃ rāgādīnaṃ samāya samatthaṃ na hoti, ko pana vādo dutiye nindāphale, tasmā etamatthaṃ dassento imaṃ tāva vissajjanagāthamāha. ‘‘Appañhi etaṃ na alaṃ samāya, duve vivādassa phalāni brūmī’’tiādi. Tattha duve vivādassa phalānīti nindā pasaṃsā ca, jayaparājayādīni vā taṃsabhāgāni. Etampi disvāti ‘‘nindā aniṭṭhā eva, pasaṃsā nālaṃ samāyā’’ti etampi vivādaphale ādīnavaṃ disvā. Khemābhipassaṃ avivādabhūminti avivādabhūmiṃ nibbānaṃ ‘‘khema’’nti passamāno.
904 904. 因为这样无诤而住的人——就是“任何这些”那首偈颂。其中,“假名”指的是邪见。“凡夫”指的是凡夫所生。“他应当缘取什么”,从应当亲近的意义上说,对于色等诸法中的任何一个法,他应当缘取什么?或者以什么理由去缘取?“对于所见所闻不生忍”,就是对于见闻清净不生贪著。巴利
904. Evañhi avivadamāno – yā kācimāti gāthā. Tattha sammutiyoti diṭṭhiyo. Puthujjāti puthujjanasambhavā. So upayaṃ kimeyyāti so upagantabbaṭṭhena upayaṃ rūpādīsu ekampi dhammaṃ kiṃ upeyya, kena vā kāraṇena upeyya. Diṭṭhe sute khantimakubbamānoti diṭṭhasutasuddhīsu pemaṃ akaronto.
905 除此之外,还有“以戒为最上”那首偈颂。它的意思是:有些人认为戒本身就是“最上”,他们主张仅靠自我克制就能得到清净,又受持象戒之类的誓愿而安住其中,认为就在这种见解里才有导师的清净。他们趋向于有、执著于有,如是说。而且他们自称善巧,说“我们是善巧的”。巴利
905. Ito bāhirā pana – sīluttamāti gāthā. Tassattho – sīlaṃyeva ‘‘uttama’’nti maññamānā sīluttamā eke bhonto saṃyamamattena suddhiṃ vadanti, hatthivatādiñca vataṃ samādāya upaṭṭhitā, idheva diṭṭhiyaṃ assa satthuno suddhinti bhavūpanītā bhavajjhositā samānā vadanti, apica te kusalā vadānā ‘‘kusalā maya’’nti evaṃ vādā.
906 906. 在那些以戒为最上的人当中,任何这样修行的人——即“如果退堕”那首偈颂。它的意思是:如果他因为被他人劝阻,或者因为无法胜任,而从那种戒与誓愿中退堕,那么他就会错失戒禁取这类行为或福行这类行为,然后恐惧战栗。他不仅恐惧战栗,还贪恋那种戒禁取的清净,胡言乱语地期盼它。就像什么呢?就像失去商队的人离家远行一样。正如离家远行、失去商队的人会盼望回家或盼回商队。巴利
906. Evaṃ sīluttamesu ca tesu tathā paṭipanno yo koci – sace cutoti gāthā. Tassattho – sace tato sīlavatato paravicchandanena vā anabhisambhuṇanto vā cuto hoti, so taṃ sīlabbatādikammaṃ puññābhisaṅkhārādikammaṃ vā virādhayitvā pavedhatī. Na kevalañca vedhati, apica kho taṃ sīlabbatasuddhiṃ pajappatī ca vippalapati patthayatī ca. Kimiva? Satthāva hīno pavasaṃ gharamhā. Gharamhā pavasanto satthato hīno yathā taṃ gharaṃ vā satthaṃ vā pattheyyāti.
907 907. 那么,对于以戒为最上的人来说,圣弟子对导致恐惧的原因——也就是“舍弃了戒禁,一切皆舍”这首偈颂。其中,“有过失与无过失”指一切不善以及世间的善。“不希求这清净与不清净”,是指不希求以五种欲乐等为类别的清净,也不希求以不善等为类别的不清净。“远离而行”,是说对清净与不清净都要远离而行。“为了不执取寂静”,即不执取见。巴利
907. Evaṃ pana sīluttamānaṃ vedhakāraṇaṃ ariyasāvako – sīlabbataṃ vāpi pahāya sabbanti gāthā. Tattha sāvajjanavajjanti sabbākusalaṃ lokiyakusalañca. Etaṃ suddhiṃ asuddhinti apatthayānoti pañcakāmaguṇādibhedaṃ etaṃ suddhiṃ, akusalādibhedaṃ asuddhiñca apatthayamāno. Virato careti suddhiyā asuddhiyā ca virato careyya. Santimanuggahāyāti diṭṭhiṃ agahetvā.
908 908. 像这样,指出了外道中那些主张“戒律至上”的人,认为通过自制就能得到清净,以及他们由此产生的困扰,也展示了那些已经舍断戒禁取见的阿罗汉的修行方式。现在,为了说明其他类型的外道清净论者,说出了“依止彼”这首偈颂。它的意思是:还有其他一些沙门和婆罗门,也会依止于某种被他们视为厌恶的极端苦行,或者依止于“见清净”等种种说法中的某一种,或者持有“无作”的邪见而向上流转,他们虽然在各种生命存在中还没有断除渴爱,却声称、谈论着清净。巴利
908. Evaṃ ito bāhirake sīluttame saṃyamena visuddhivāde tesaṃ vighātaṃ sīlabbatappahāyino arahato ca paṭipattiṃ dassetvā idāni aññathāpi suddhivāde bāhirake dassento ‘‘tamūpanissāyā’’ti gāthamāha. Tassattho – santaññepi samaṇabrāhmaṇā, te jigucchitaṃ amarantapaṃ vā diṭṭhasuddhiādīsu vā aññataraññataraṃ upanissāya akiriyadiṭṭhiyā vā uddhaṃsarā hutvā bhavābhavesu avītataṇhāsesuddhimanutthunanti vadanti kathentīti.
909 909. 那些尚未断除渴爱的人这样赞叹清净,即便有人自以为已经证得清净,但因为他还没有断除渴爱,在种种生存状态中仍然追求这个那个对象,所以他的喃喃念叨就会一再出现——这就是这首偈颂的意旨。因为渴爱一旦被反复亲近,只会让渴爱增长。不只是喃喃念叨,在他由渴爱和邪见所构想的事物中,他还会恐惧动摇——这就是这里要说的意思。然而,对于在种种生存状态中已经断除渴爱的人来说,未来在这里既没有死亡与投生,他又怎么会因自身而恐惧动摇、怎么会喃喃念叨呢?这就是这首偈颂的关联。其余内容与《义释》中所说相同。巴利
909. Evaṃ tesaṃ avītataṇhānaṃ suddhiṃ anutthunantānaṃ yopi suddhippattameva attānaṃ maññeyya, tassapi avītataṇhattā bhavābhavesu taṃ taṃ vatthuṃ patthayamānassa hi jappitāni punappunaṃ hontiyevāti adhippāyo. Taṇhā hi āsevitā taṇhaṃ vaḍḍhayateva. Na kevalañca jappitāni, pavedhitaṃ vāpi pakappitesu, taṇhādiṭṭhīhi cassa pakappitesu vatthūsu pavedhitampi hotīti vuttaṃ hoti. Bhavābhavesu pana vītataṇhattā āyatiṃ cutūpapāto idha yassa natthi, sakena vedheyya kuhiṃva jappeti ayametissā gāthāya sambandho. Sesaṃ niddese vuttanayameva.
910-11 “凡他们所说”是提问的偈颂。现在,因为在这里任何一种说法都不是真的,他们只是凭着见解而已才那么说,所以为了说明这个意思,先说了这首回答偈:“自己的……”。其中,“共许”指的就是见。巴利
910-11.Yamāhūti pucchāgāthā. Idāni yasmā ekopi ettha vādo sacco natthi, kevalaṃ diṭṭhimattakena hi te vadanti, tasmā tamatthaṃ dassento ‘‘sakañhī’’ti imaṃ tāva vissajjanagāthamāha. Tattha sammutinti diṭṭhiṃ.
912 当人们这样各自宣称自己的法是圆满的,又说他者的法是卑下的时,对任何人来说,就有这样一首偈颂:若因讥毁他人而成为卑下……它的意思是:如果因为贬损他人的缘故就成了卑下,那么诸法之中,就没有任何殊胜的、最上的了。为什么呢?因为众人都在说他人的法是低劣的,而他们全都坚称自己的法是坚固的,都是自己法的坚定主张者。巴利
912. Evametesu sakaṃ dhammaṃ paripuṇṇaṃ bruvantesu aññassa pana dhammaṃ ‘‘hīna’’nti vadantesu yassa kassaci – parassa ce vambhayitena hīnoti gāthā. Tassattho – yadi parassa ninditakāraṇā hīno bhaveyya, na koci dhammesu visesi aggo bhaveyya. Kiṃ kāraṇaṃ? Puthū hiaññassa vadanti dhammaṃ, nihīnato sabbeva te samhi daḷhaṃ vadānā sakadhamme daḷhavādā eva.
913 913. 还有什么呢?就是“正法供养”这首偈颂。它的意思是:那些外道怎么赞叹自己的传承,他们供养正法也同样如此。因为他们对师长等极为恭敬。假如以他们为标准,那么这样一来,所有的主张都会变成真实的。为什么呢?因为他们的清净只存在于各自心中,这种清净不可能在别处实现,也不是从究竟意义上成立的。对于那些智慧要依靠他人引导才能判断的人来说,那不过是在自己心里执取一种见解罢了。巴利
913. Kiñca bhiyyo – saddhammapūjāti gāthā. Tassattho – te ca titthiyā yathā pasaṃsanti sakāyanāni, saddhammapūjāpi nesaṃ tatheva vattati. Te hi ativiya satthārādīni sakkaronti. Tattha yadi te pamāṇā siyuṃ, evaṃ sante sabbeva vādā tathiyā bhaveyyuṃ. Kiṃ kāraṇaṃ? Suddhī hi nesaṃ paccattameva, na sā aññatra sijjhati, nāpi paramatthato. Attani diṭṭhigāhamattameva hi taṃ tesaṃ parapaccayaneyyabuddhīnaṃ.
914 如果反过来,有人因为已经断除了恶而成为婆罗门,那么关于他就有这样一首偈颂:这样的婆罗门不需要别人来引导。它的意思是:这位婆罗门因为按照“一切行都是无常的”等道理已经很好地看清了,所以不存在还需要由别人来引导的智慧;对于各种见解法,他也没有认定并执取“只有这才是真实的”。因此,他已经超越了各种见解上的争论,而且除了通过念处等修行之外,他并不以“最胜”的眼光去看待别的法。巴利
914. Yo vā pana viparīto bāhitapāpattā brāhmaṇo, tassa – na brāhmaṇassa paraneyyamatthīti gāthā. Tassattho – brāhmaṇassa hi ‘‘sabbe saṅkhārā aniccā’’tiādinā (dha. pa. 277; netti. 5) nayena sudiṭṭhattā parena netabbaṃ ñāṇaṃ natthi, diṭṭhidhammesu ‘‘idameva sacca’’nti nicchinitvā samuggahītampi natthi. Taṃkāraṇā so diṭṭhikalahāni atīto, na ca so seṭṭhato passati dhammamaññaṃ aññatra satipaṭṭhānādīhi.
915 关于“我知”这首偈颂的关联和含义是这样的:首先,一位真正意义上的婆罗门,不会从“最胜”的角度去看待别的法;但其他外道虽然通过他心通等能力知道、看见,也会说“我知道,我看见,这就是真实的”,他们却仍然只凭见解就认定清净。为什么呢?因为在他们当中,即使有人用他心通等能力如实看到了某个意义,可凭那种看见又能怎样呢?是完成了对苦的遍知,还是做到了断除集等其中的某一项?正因如此,那些外道完全越过了圣道,用别的方式说清净;或者说,佛陀等人超越了那些外道,用别的方式说清净。巴利
915.Jānāmīti gāthāya sambandho attho ca – evaṃ tāva paramatthabrāhmaṇo na hi seṭṭhato passati dhammamaññaṃ, aññe pana titthiyā paracittañāṇādīhi jānantā passantāpi ‘‘jānāmi passāmi tatheva eta’’nti evaṃ vadantāpi ca diṭṭhiyā suddhiṃ paccenti. Kasmā? Yasmā tesu ekopi addakkhi ce addasa cepi tena paracittañāṇādinā yathābhūtaṃ atthaṃ, kiñhi tumassa tena tassa tena dassanena kiṃ kataṃ, kiṃ dukkhapariññā sādhitā, udāhu samudayapahānādīnaṃ aññataraṃ, yato sabbathāpi atikkamitvā ariyamaggaṃ te titthiyā aññeneva vadanti suddhiṃ, atikkamitvā vā te titthiye buddhādayo aññeneva vadanti suddhinti.
916 这段偈颂“Passaṃ naro”的关联和含义是这样的。还有什么呢?那个通过他心智等能力看见的人,这个“看见的人”看见名色之后,或者看见后,就将这些名色了知为常或乐,不作他解。当他这样看时,随他看见多少名色——多看或少看——如果他把名色看成常、看成乐,那么善巧者们就不会说这种见能带来清净。巴利
916.Passaṃ naroti gāthāya sambandho attho ca. Kiñca bhiyyo? Yvāyaṃ paracittañāṇādīhi addakkhi, so passaṃ naro dakkhati nāmarūpaṃ, na tato paraṃ disvāna vā ñassati tānimeva nāmarūpāni niccato sukhato vā na aññathā. So evaṃ passanto kāmaṃ bahuṃ passatu appakaṃ vā nāmarūpaṃ niccato sukhato ca, athassa evarūpena dassanena na hi tena suddhiṃ kusalā vadantīti.
917 关于“固执己见者”这一偈颂的关联和含义是这样的:当那种见本身并不存在清净时,有人却宣称“我知道,我看见,这确实就是这样”——他就是固执己见者;或者,他依靠那种见,认为通过这种见就能得到清净,于是执取“只有这才是真实的”——他也是固执己见者。这样的人不容易接受善巧的引导,因为他把那种被构想出来、被构造出来的见放在最前面,紧紧抓住不放。他依附于某位师长之类的人,就只在那里说善妙、说清净,自认为“我是清净的宣说者”或“我是清净的见者”,就在那里如此看见——在那里,他见到的只是自己那套见的不颠倒。他的见怎样现起,他就怎样看见它,根本不想以别的方式去看——这就是这段话的意趣。巴利
917.Nivissavādīti gāthāya sambandho attho ca – tena ca dassanena suddhiyā asatiyāpi yo ‘‘jānāmi passāmi tatheva eta’’nti evaṃ nivissavādī, etaṃ vā dassanaṃ paṭicca diṭṭhiyā suddhiṃ paccento ‘‘idameva sacca’’nti evaṃ nivissavādī, so subbinayo na hoti taṃ tathā pakappitaṃ abhisaṅkhataṃ diṭṭhiṃ purekkharāno. So hi yaṃ satthārādiṃ nissito, tattheva subhaṃ vadāno suddhiṃ vado, ‘‘parisuddhavādo parisuddhadassano vā aha’’nti attānaṃ maññamāno tattha tathaddasā so, tattha sakāya diṭṭhiyā aviparītameva so addasa. Yathā sā diṭṭhi pavattati, tatheva naṃ addasa, na aññathā passituṃ icchatīti adhippāyo.
918 对于尊崇这种被构想出来的见解的外道们,有偈颂说:“婆罗门不通过思量而接近虚妄。”其中,“思量”是指通过思量、已经了知的意思。“不以智为亲族”是指:不是以等至智等所造作的、与渴爱和诸见为亲族。“诸共识”是指种种见的共识。“凡俗者”是指从凡夫性所生起的。“他们认取所执”——意思是有些人认取那些共识,另一些人也同样执取那些共识。巴利
918. Evaṃ pakappitaṃ diṭṭhiṃ purekkharānesu titthiyesu – na brāhmaṇo kappamupeti saṅkhāti gāthā. Tattha saṅkhāti saṅkhāya, jānitvāti attho. Napi ñāṇabandhūti samāpattiñāṇādinā akatataṇhādiṭṭhibandhu. Tattha viggaho – nāpi assa ñāṇena kato bandhu atthīti napi ñāṇabandhu. Sammutiyoti diṭṭhisammutiyo. Puthujjāti puthujjanasambhavā. Uggahaṇanti maññeti uggahaṇanti aññe, aññe tā sammutiyo uggaṇhantīti vuttaṃ hoti.
919 还有更进一步的说法,偈颂说“放下诸结缚”。其中,“无取”是指远离执取。他没有那种执取,所以叫无取;或者,他不去执取,因此叫无取。巴利
919. Kiñca bhiyyo – vissajja ganthānīti gāthā. Tattha anuggahoti uggahaṇavirahito, sopi nāssa uggahoti anuggaho, na vā uggaṇhātīti anuggaho.
920 920. 还有什么可说的呢——关于“这样的人”——有偈颂说“前漏”。其中,“前漏”是指缘于过去色等而生起的那些烦恼法。“新”是指缘于现在色等而生起的那些法。“不随欲行”是指不依贪欲等而行。“不自责”是指不因已做或未做之事而责备自己。巴利
920. Kiñca bhiyyo – so evarūpo – pubbāsaveti gāthā. Tattha pubbāsaveti atītarūpādīni ārabbha uppajjamānadhamme kilese. Naveti paccuppannarūpādīni ārabbha uppajjamānadhamme. Na chandagūti chandādivasena na gacchati. Anattagarahīti katākatavasena attānaṃ agarahanto.
921 921. 像这样,“不自责者”——“他在一切法中”这个偈颂。其中,“在一切法中”是指在六十二种见解之法中,也就是“任何所见”等种种分类之中。“已卸下重担”是指已经放下重担。“不构造”是指不造作,也就是不做两种构造的意思。“未止息”是指不像凡夫善行者和有学那样,具备止息。“无欲求”是指没有渴爱。因为渴爱确实被称为欲求,他没有那种欲求,所以叫“无欲求”。其余内容在各处已经很清楚,所以没有再说。这样,世尊以阿拉汉果为顶点结束了这次开示。开示结束时,证悟的情形正如《坏前经》中所说的那样。巴利
921. Evaṃ anattagarahī ca – sa sabbadhammesūti gāthā. Tattha sabbadhammesūti dvāsaṭṭhidiṭṭhidhammesu ‘‘yaṃ kiñci diṭṭhaṃ vā’’ti evaṃpabhedesu. Pannabhāroti patitabhāro. Na kappetīti na kappiyo, duvidhampi kappaṃ na karotīti attho. Nūparatoti puthujjanakalyāṇakasekkhā viya uparatisamaṅgīpi na hoti. Na patthiyoti nittaṇho. Taṇhā hi patthiyatīti patthiyā, nāssa patthiyāti na patthiyoti. Sesaṃ tattha tattha pākaṭamevāti na vuttaṃ. Evaṃ arahattanikūṭena desanaṃ niṭṭhāpesi, desanāpariyosāne purābhedasutte vuttasadiso evābhisamayo ahosīti.
第十四《速行经》的注释。巴利
14. Tuvaṭakasuttavaṇṇanā
922 “我要问”——这是《迅速经》。它的起因是什么?也是在同一次大集会上,有些天神心里生起了这样的念头:“证得阿罗汉果的修行之道到底是什么?”为了向他们说明这个道理,就像前面那样,让化现的佛陀反过来向自己提问之后,才宣说了这部经。巴利
922.Pucchāmitanti tuvaṭakasuttaṃ. Kā uppatti? Idampi tasmiṃyeva mahāsamaye ‘‘kā nu kho arahattappattiyā paṭipattī’’ti uppannacittānaṃ ekaccānaṃ devatānaṃ tamatthaṃ pakāsetuṃ purimanayeneva nimmitabuddhena attānaṃ pucchāpetvā vuttaṃ.
在这里,先就最初的偈颂来说,“我要问”这个地方,是依照“未见”等说明方式把“问”加以分析。“太阳种姓的亲属”指太阳种姓的亲属。“远离与寂静之所”就是远离和寂静之所。“如何见”是以什么原因而见,也就是说,成为见事物生起的人。巴利
Tattha ādigāthāya tāva pucchāmīti ettha adiṭṭhajotanādivasena pucchā vibhajitā. Ādiccabandhunti ādiccassa gottabandhuṃ. Vivekaṃ santipadañcāti vivekañca santipadañca. Kathaṃ disvāti kena kāraṇena disvā, kathaṃ pavattadassano hutvāti vuttaṃ hoti.
923 这时,世尊因为:以怎样的方式照见而断除烦恼,就那样成为见解现起的人而般涅槃。因此,为了阐明这个道理,并以种种方式劝导那群天众断除烦恼,便从“了知戏论之根……”开始,说了五首偈颂。巴利
923. Atha bhagavā yasmā yathā passanto kilese uparundhati, tathā pavattadassano hutvā parinibbāti, tasmā tamatthaṃ āvikaronto nānappakārena taṃ devaparisaṃ kilesappahāne niyojento ‘‘mūlaṃ papañcasaṅkhāyā’’ti ārabhitvā pañca gāthā abhāsi.
在这里,先讲第一首偈颂的简要含义:“戏论”是因为被认定为戏论,所以戏论本身就是“戏论之认定”。它的根源是无明等烦恼;对于这个作为“戏论之认定”根源的东西,以及不断生起的“我是”等一切,都应当以智慧加以止息。对于任何可能在内心中生起的渴爱,为了调伏它们,应当永远具念地修学,也就是让正念现前而修学。巴利
Tattha ādigāthāya tāva saṅkhepattho – papañcāti saṅkhātattā papañcā eva papañcasaṅkhā. Tassā avijjādayo kilesā mūlaṃ, taṃ papañcasaṅkhāya mūlaṃ asmīti pavattamānañca sabbaṃ mantāya uparundhe. Yā kāci ajjhattaṃ taṇhā upajjeyyuṃ, tāsaṃ vinayā sadā sato sikkhe upaṭṭhitassati hutvā sikkheyyāti.
924 924. 就这样,第一首偈颂已经以阿罗汉果为顶点,开示了与三学相应的教法;接下来为了依断慢来开示,又说了“无论什么”这首偈颂。其中,“于内知任何法”是指:知道自身出身高贵等任何功德;或者“于外”是指:或者在外也知道师长、亲教师的功德。“不应以此而逞强”意思是:不应因为那种功德而逞强。巴利
924. Evaṃ tāva paṭhamagāthāya eva tisikkhāyuttaṃ desanaṃ arahattanikūṭena desetvā puna mānappahānavasena desetuṃ ‘‘yaṃ kiñcī’’ti gāthamāha. Tattha yaṃ kiñci dhammamabhijaññā ajjhattanti yaṃ kiñci uccākulīnatādikaṃ attano guṇaṃ jāneyya atha vāpi bahiddhāti atha vā bahiddhāpi ācariyupajjhāyānaṃ vā guṇaṃ jāneyya. Na tena thāmaṃ kubbethāti tena guṇena thāmaṃ na kareyya.
925 现在,为了说明不应该做的道理,说了“seyyo na tenā”这个偈颂。它的意思是:不应该因为那种慢而认为“我是更优胜的”“我是低劣的”或者“我是相等的”;也不应该被出身高贵等种种功德所触动,用“我是从高等家族出家”等各种方式把自己分别执取为这样那样,并停留其中。巴利
925. Idānissa akaraṇavidhiṃ dassento ‘‘seyyo na tenā’’ti gāthamāha. Tassattho – tena ca mānena ‘‘seyyoha’’nti vā ‘‘nīcoha’’nti vā ‘‘sarikkhoha’’nti vāpi na maññeyya, tehi ca uccākulīnatādīhi guṇehi phuṭṭho anekarūpehi ‘‘ahaṃ uccākulā pabbajito’’tiādinā nayena attānaṃ vikappento na tiṭṭheyya.
926 世尊这样从断除慢的角度讲完之后,现在又要从一切烦恼止息的角度来讲,于是说了“只向内”这个偈颂。其中,“只向内寂止”的意思是:只在自己内心让贪等一切烦恼止息。“比丘不从别处寻求寂静”的意思是:除了念处等方法之外,不用别的办法去寻求寂静。“已无执取,从何而有”是说:既然已无所执取,还能从哪里有什么呢?巴利
926. Evaṃ mānappahānavasenapi desetvā idāni sabbakilesūpasamavasenapi desetuṃ ‘‘ajjhattamevā’’ti gāthamāha. Tattha ajjhattamevupasameti attani eva rāgādisabbakilese upasameyya. Na aññato bhikkhu santimeseyyāti ṭhapetvā ca satipaṭṭhānādīni aññena upāyena santiṃ na pariyeseyya. Kuto nirattā vāti nirattā kuto eva.
927 现在,为了说明内在已寂止的漏尽者所具有的如是性,说了“如于中央……”这首偈颂。它的意思是:就像大海上下层之间,或者说在被称为中央、宽达四千由旬的地方,又或者像站在山间、处于大海中央时,海浪不会生起,它就那样安住着,毫不动摇;同样,没有躁动的漏尽者,在利养等境遇中安住时,也应当如此毫不动摇。这样的比丘,在任何地方都不应让贪等烦恼增长强盛。巴利
927. Idāni ajjhattaṃ upasantassa khīṇāsavassa tādibhāvaṃ dassento ‘‘majjhe yathā’’ti gāthamāha. Tassattho – yathā mahāsamuddassa uparimaheṭṭhimabhāgānaṃ vemajjhasaṅkhāte catuyojanasahassappamāṇe majjhe pabbatantare ṭhitassa vā majjhe samuddassa ūmi na jāyati, ṭhitova so hoti avikampamāno, evaṃ anejo khīṇāsavo lābhādīsu ṭhito assa avikampamāno, so tādiso rāgādiussadaṃ bhikkhu na kareyya kuhiñcīti.
928 现在,为了随喜这以阿拉汉果为顶点的法教,并且为了请问证得阿拉汉果的初始修行道路,化现的佛陀说了“宣说……”这首偈颂。其中,“宣说”就是讲说。“具开显眼”就是具备五种开敞无碍的眼。“亲证法”就是自己以证智了知、亲自现见的法。“调伏诸障难”就是消除种种障难。“请说行道”就是现在请说修行的道路。“贤者”是对世尊的称呼,意思是“愿您吉祥”;或者也可以理解为“请说您那美好善妙的行道”。“巴帝摩卡,或者还有定?”这是把同一条行道分开来问。用“行道”这个词是在问道路,用另外两个词是在问戒和定。巴利
928. Idāni etaṃ arahattanikūṭena desitaṃ dhammadesanaṃ abbhanumodanto tassa ca arahattassa ādipaṭipadaṃ pucchanto nimmitabuddho ‘‘akittayī’’ti gāthamāha. Tattha akittayīti ācikkhi. Vivaṭacakkhūti vivaṭehi anāvaraṇehi pañcahi cakkhūhi samannāgato. Sakkhidhammanti sayaṃ abhiññātaṃ attapaccakkhaṃ dhammaṃ. Parissayavinayanti parissayavinayanaṃ. Paṭipadaṃ vadehīti idāni paṭipattiṃ vadehi. Bhaddanteti ‘‘bhaddaṃ tava atthū’’ti bhagavantaṃ ālapanto āha. Atha vā bhaddaṃ sundaraṃ tava paṭipadaṃ vadehīti vuttaṃ hoti. Pātimokkhaṃ atha vāpi samādhinti tameva paṭipadaṃ bhinditvā pucchati. Paṭipadanti etena vā maggaṃ pucchati. Itarehi sīlaṃ samādhiñca pucchati.
929-30 929-30. 接着,世尊因为根律仪是戒的守护,又因为按这个次第来宣说的这篇开示对那些天神很合适,所以就从根律仪开始,展示修行之道,以“以眼……”等语句开始讲说。其中,“以眼不应放逸”的意思是:对于没见过的、该看的等等,不应让眼根放逸。“应遮止耳于村野之谈”的意思是:应当收摄耳朵,不听畜生论之类的闲谈。“由触”指的是由疾病等带来的苦触。“不应欣求有与非有”的意思是:为了消除那触,不应贪求欲有等有。“于诸恐怖不应战栗”的意思是:对成为那触之缘的狮子、老虎等恐怖事物,不应战栗;或者在其余鼻根至意根等境界中不应动摇。如此宣说了圆满的根律仪。或者,先以先前诸句展示根律仪,再以此句显示“住在林中者,见或闻恐怖事物都不应受影响”。巴利
929-30. Athassa bhagavā yasmā indriyasaṃvaro sīlassa rakkhā , yasmā vā iminā anukkamena desiyamānā ayaṃ desanā tāsaṃ devatānaṃ sappāyā, tasmā indriyasaṃvarato pabhuti paṭipadaṃ dassento ‘‘cakkhūhī’’tiādimāraddho. Tattha cakkhūhi neva lolassāti adiṭṭhadakkhitabbādivasena cakkhūhi lolo nevassa. Gāmakathāya āvaraye sotanti tiracchānakathāto sotaṃ āvareyya. Phassenāti rogaphassena. Bhavañcanābhijappeyyāti tassa phassassa vinodanatthāya kāmabhavādibhavañca na pattheyya. Bheravesu ca na sampavedheyyāti tassa phassassa paccayabhūtesu sīhabyagghādīsu bheravesu ca na sampavedheyya, avasesesu vā ghānindriyamanindriyavisayesu nappavedheyya. Evaṃ paripūro indriyasaṃvaro vutto hoti. Purimehi vā indriyasaṃvaraṃ dassetvā iminā ‘‘araññe vasatā bheravaṃ disvā vā sutvā vā na vedhitabba’’nti dasseti.
931 得到之后不该囤积起来。对于食物等物品,凡是靠如法方式得到的,都要想到“住在林野静处的人,常常很难得到”,因此不该把它们积存起来。巴利
931.Laddhā na sannidhiṃ kayirāti etesaṃ annādīnaṃ yaṃkiñci dhammena labhitvā ‘‘araññe ca senāsane vasatā sadā dullabha’’nti cintetvā sannidhiṃ na kareyya.
932 乐于禅修的人不该到处游荡:是禅修爱好者的人不应脚步不定。要远离追悔,不该放逸:应当去除手部动作等引起的追悔。在这里,为了严谨行事,不该放逸。巴利
932.Jhāyīna pādalolassāti jhānābhirato ca na pādalolo assa. Virame kukkuccā nappamajjeyyāti hatthakukkuccādikukkuccaṃ vinodeyya. Sakkaccakāritāya cettha nappamajjeyya.
933 懒惰、欺骗、嬉笑、游戏,指的是懒惰、欺骗、嬉笑,以及身心两方面的嬉玩。带有装饰,意思是连同装饰品一起。巴利
933.Tandiṃ māyaṃ hassaṃ khiḍḍanti ālasiyañca māyañca hassañca kāyikacetasikakhiḍḍañca. Savibhūsanti saddhiṃ vibhūsāya.
934-7 阿闼婆那指运用阿闼婆咒术。梦指解梦之事。相指宝石纹路之类。不应行持即不应当去做。兽声指鹿等动物的叫声。离间语即挑拨离间的话。买卖指不应与五种同法者一起,以欺诈手段或为求利润而做交易。比丘不应招致指责,即不令招致指责的烦恼生起,也不让其他沙门婆罗门来指责自己。于村落不应迷恋,指不应以在家人交际等方式黏着于村落。不应为了利得而与人交谈,即怀着贪求利得之心,不应与人攀谈。相应指与衣服等物相关,或为那个目的而施用。巴利
934-7.Āthabbaṇanti āthabbaṇikamantappayogaṃ. Supinanti supinasatthaṃ. Lakkhaṇanti maṇilakkhaṇādiṃ. No vidaheti nappayojeyya. Virutanti migādīnaṃ vassitaṃ. Pesuṇiyanti pesuññaṃ. Kayavikkayeti pañcahi sahadhammikehi saddhiṃ vañcanāvasena vā udayapatthanāvasena vā na tiṭṭheyya. Upavādaṃ bhikkhu na kareyyāti upavādakare kilese anibbattento attani parehi samaṇabrāhmaṇehi upavādaṃ na janeyya. Gāme ca nābhisajjeyyāti gāme ca gihisaṃsaggādīhi nābhisajjeyya. Lābhakamyā janaṃ na lapayeyyāti lābhakāmatāya janaṃ nālapayeyya. Payuttanti cīvarādīhi sampayuttaṃ , tadatthaṃ vā payojitaṃ.
938-9 不要被妄语牵着走,就是说不要跟着妄语跑。以命,指的是谋生。听到之后被激怒,别人用许多不中听的话来刺激他,无论是针对沙门,还是针对刹帝利等各类人,或是针对其他凡夫,听了许多不中听的话之后,不应回嘴,就是不应反过来骂回去。什么原因呢?因为已经寂静的人确实不会跟人针锋相对。巴利
938-9.Mosavajje na nīyethāti musāvāde na nīyetha. Jīvitenāti jīvikāya. Sutvā rusito bahuṃ vācaṃ, samaṇānaṃ vā puthujanānanti rusito ghaṭṭito parehi tesa samaṇānaṃ vā khattiyādibhedānaṃ vā aññesaṃ puthujanānaṃ bahumpi aniṭṭhavācaṃ sutvā. Na paṭivajjāti na paṭivadeyya. Kiṃ kāraṇaṃ? Na hi santo paṭisenikaronti.
940 了知此法,就是已经了知以上所说的这一切法。观察,就是正在观察、正在思择。寂静即是寂灭,就是了知寂灭,就是了知贪等烦恼的止息即是寂灭。巴利
940.Etañca dhammamaññāyāti sabbametaṃ yathāvuttaṃ dhammaṃ ñatvā. Vicinanti vicinanto. Santīti nibbutiṃ ñatvāti nibbutiṃ rāgādīnaṃ santīti ñatvā.
941 如果有人问:为什么不应放逸?就用“征服者确实……”这首偈颂来回答。其中,“征服者”是指能战胜色等对象的人。“不被征服”是指不被那些对象所战胜。“亲证法、非传闻、得见”是指他亲眼看见了法,而不是靠传闻。“常礼敬随学”是指常常礼敬并修学戒、定、慧三学。其余部分在各处都已很清楚。巴利
941. Kiṃkāraṇā nappamajjeiti ce – abhibhū hi soti gāthā. Tattha abhibhūti rūpādīnaṃ abhibhavitā. Anabhibhūtoti tehi anabhibhūto. Sakkhidhammamanītihamadassīti paccakkhameva anītihaṃ dhammamaddakkhi. Sadā namassamanusikkheti sadā namassanto tisso sikkhāyo sikkheyya. Sesaṃ sabbattha pākaṭameva.
在这里,仅仅通过“不以眼而游移不定”等语句,说明了根律仪;通过“食物与饮品”等语句,以遮止储藏食物为切入点,说明了资具受用戒;通过淫欲、妄语、离间语等,说明了巴帝摩卡防护戒;通过“阿闼婆那、梦、相”等,说明了活命遍净戒;通过“应乐于禅那”这一句,说明了定;通过“观察的比丘”这一句,说明了慧;通过“常具念,应学”这一句,再次简要说明了三学;通过“在坐处卧处,比丘应住在少声之处,不应多睡”等语句,宣说了对戒定慧有助益和有损害的情况,以及应当摄受和遣除的方面。如此,世尊为化现者宣说了圆满的修行道,最终以阿拉汉果为顶点结束了教授。教法结束时,证悟的情形正如《破束经》中所说的一样。巴利
Kevalaṃ pana ettha ‘‘cakkhūhi neva lolo’’tiādīhi indriyasaṃvaro, ‘‘annānamatho pānāna’’ntiādīhi sannidhipaṭikkhepamukhena paccayapaṭisevanasīlaṃ, methunamosavajjapesuṇiyādīhi pātimokkhasaṃvarasīlaṃ, ‘‘āthabbaṇaṃ supinaṃ lakkhaṇa’’ntiādīhi ājīvapārisuddhisīlaṃ, ‘‘jhāyī assā’’ti iminā samādhi, ‘‘vicinaṃ bhikkhū’’ti iminā paññā, ‘‘sadā sato sikkhe’’ti iminā puna saṅkhepato tissopi sikkhā, ‘‘atha āsanesu sayanesu, appasaddesu bhikkhu vihareyya, niddaṃ na bahulīkareyyā’’tiādīhi sīlasamādhipaññānaṃ upakārāpakārasaṅgaṇhanavinodanāni vuttānīti. Evaṃ bhagavā nimmitassa paripuṇṇapaṭipadaṃ vatvā arahattanikūṭena desanaṃ niṭṭhāpesi, desanāpariyosāne purābhedasutte vuttasadisoyevābhisamayo ahosīti.
15. 《执杖经》的注释巴利
15. Attadaṇḍasuttavaṇṇanā
942 执杖生怖畏说的是《执杖经》。它的起因是什么?在讲《正当游行经》的起因时,曾说到释迦族和拘利族为了水而争吵。世尊知道这件事后,心想:“亲族之间争斗,我来阻止他们。”于是站在两支军队中间,说了这部经。巴利
942.Attadaṇḍābhayaṃ jātanti attadaṇḍasuttaṃ. Kā uppatti? Yo so sammāparibbājanīyasuttassa uppattiyaṃ vuccamānāya sākiyakoliyānaṃ udakaṃ paṭicca kalaho vaṇṇito, taṃ ñatvā bhagavā ‘‘ñātakā kalahaṃ karonti, handa ne vāressāmī’’ti dvinnaṃ senānaṃ majjhe ṭhatvā imaṃ suttamabhāsi.
在这里,第一首偈颂的意思是:世间生起的怖畏,不管是现世的还是来世的,那一切怖畏都是从“执杖”而生,也就是从自己的恶行而生。即便如此,你们看看这些争斗的人,看看这些释迦族等的人,他们互相争斗、互相伤害、互相逼迫。像这样斥责了那些彼此敌对、行为颠倒的人之后,为了通过展示自己的正确行持让他们生起警醒,世尊说:“我要宣说警醒,正如我所警醒的那样。”意思是说,这警醒正是过去身为菩萨时就已具有的。巴利
Tattha paṭhamagāthāyattho – yaṃ lokassa diṭṭhadhammikaṃ vā samparāyikaṃ vā bhayaṃ jātaṃ, taṃ sabbaṃ attadaṇḍā bhayaṃ jātaṃ attano duccaritakāraṇā jātaṃ, evaṃ santepi janaṃ passatha medhagaṃ, imaṃ sākiyādijanaṃ passatha aññamaññaṃ medhagaṃ hiṃsakaṃ bādhakanti. Evaṃ taṃ paṭiviruddhaṃ vippaṭipannaṃ janaṃ paribhāsitvā attano sammāpaṭipattidassanena tassa saṃvegaṃ janetuṃ āha ‘‘saṃvegaṃ kittayissāmi, yathā saṃvijitaṃ mayā’’ti, pubbe bodhisatteneva satāti adhippāyo.
943 现在,为了说明他所感受到的那种情形,就说了“颤动的”等话。其中,“颤动的”是指被渴爱等所动摇。“少水的”是指水很少。“看见彼此对立”是指看见各种众生互相敌对。“恐惧进入了我”是指恐惧进到了我身上。巴利
943. Idāni yathānena saṃvijitaṃ, taṃ pakāraṃ dassento ‘‘phandamāna’’ntiādimāha. Tattha phandamānanti taṇhādīhi kampamānaṃ. Appodaketi appaudake. Aññamaññehi byāruddhe disvāti nānāsatte ca aññamaññehi saddhiṃ viruddhe disvā. Maṃ bhayamāvisīti maṃ bhayaṃ paviṭṭhaṃ.
944 从地狱开始,整个周围的世间都没有坚实,缺乏恒常、坚固等性质。一切方向都因无常而动摇。想要自己的庇护处。我没有见到任何不被衰老等侵入的地方。巴利
944.Samantamasāro lokoti nirayaṃ ādiṃ katvā samantato loko asāro niccasārādirahito. Disā sabbā sameritāti sabbā disā aniccatāya kampitā. Icchaṃ bhavanamattanoti attano tāṇaṃ icchanto. Nāddasāsiṃ anositanti kiñci ṭhānaṃ jarādīhi anajjhāvutthaṃ nāddakkhiṃ.
945 在青春等事物终结之时,也就是走到尽头、彻底毁灭的时候,看见众生被衰老等逼恼,内心受到打击,我便生起了不乐。这里所说的“刺”,就是指这些众生身上贪欲等的刺。“依于心”,是指这刺依止于心,也就是依止于心意。巴利
945.Osānetveva byāruddhe, disvā me aratī ahūti yobbaññādīnaṃ osāne eva antagamake eva vināsake eva jarādīhi byāruddhe āhatacitte satte disvā arati me ahosi. Athettha sallanti atha etesu sattesu rāgādisallaṃ. Hadayanissitanti cittanissitaṃ.
946 如果有人问:“这刺的威力有多大?”下面这首偈颂回答说:“被这支刺所刺穿。”其中,“奔向一切方向”的意思是:奔向一切恶行的方向,也奔向东方等方位和四隅。“拔出这支刺,就不再奔逃,也不再沉没”:就是说,拔出这支刺之后,就不再奔向那些方向,也不再沉没于四种瀑流之中。巴利
946. ‘‘Kathaṃānubhāvaṃ salla’’nti ce – yena sallena otiṇṇoti gāthā. Tattha disā sabbā vidhāvatīti sabbā duccaritadisāpi puratthimādidisāvidisāpi dhāvati. Tameva sallamabbuyha, na dhāvati na sīdatīti tameva sallaṃ uddharitvā tā ca disā na dhāvati, caturoghe ca na sīdatīti.
947 即使众生被威力这么大的刺刺中,在这些事物中宣说修学,也就是世间中那些被贪著的东西,仍有偈颂被唱诵。它的含义是:世间众生为了获得五种欲乐而贪求追逐,所以被称为“被贪著的东西”;或者因为长久地反复受用,所以被称为“被贪著的东西”。在那里,以那为所缘,关于象术等各种修学被讲述、被学习。看看吧,这个世间多么放逸!因此,有智慧的良家子不应该专心于那些被贪著的事物,也不应该专心于那些修学,而应该通过观察无常等,彻底厌离一切欲望,唯独为自己修学涅槃。巴利
947. Evaṃmahānubhāvena sallena otiṇṇesvapi ca sattesu – tattha sikkhānugīyanti, yāni loke gadhitānīti gāthā. Tassattho – ye loke pañca kāmaguṇā paṭilābhāya gijjhantīti katvā ‘‘gadhitānī’’ti vuccanti, cirakālāsevitattā vā ‘‘gadhitānī’’ti vuccanti, tattha taṃ nimittaṃ hatthisikkhādikā anekā sikkhā kathīyanti uggayhanti vā. Passatha yāva pamatto vāyaṃ loko, yato paṇḍito kulaputto tesu vā gadhitesu tāsu vā sikkhāsu adhimutto na siyā, aññadatthu aniccādidassanena nibbijjha sabbaso kāme attano nibbānameva sikkheti.
948 现在要说明应当怎样为了涅槃而修学,开示这一点时,便说“应真实”等。其中,“真实”是指具足语真实、智真实和道真实。“远离离间语”是指已经断除了离间语。“远离悭吝”就是悭吝。巴利
948. Idāni yathā nibbānāya sikkhitabbaṃ, taṃ dassento ‘‘sacco siyā’’tiādimāha. Tattha saccoti vācāsaccena ñāṇasaccena maggasaccena ca samannāgato. Rittapesuṇoti pahīnapesuṇo. Vevicchanti macchariyaṃ.
949 睡眠、倦怠、昏沉应当克服:意思是应当战胜打瞌睡、身体懒惰和内心懒惰这三种状态。意趣涅槃:意思是内心倾向、朝向涅槃。巴利
949.Niddaṃ tandiṃ sahe thīnanti pacalāyikañca kāyālasiyañca cittālasiyañcāti ime tayo dhamme abhibhaveyya. Nibbānamanasoti nibbānaninnacitto.
950-51 “粗暴行为”是指对贪欲者等人来说,以贪欲行等各类表现所做出的粗暴造作。“不应欢喜旧的”,就是不应欢喜过去已经消逝的色等对象。“新的”,指现在当下的对象。“正在坏灭的”,指正在消亡坏灭的。“不应依止虚空”,就是不应成为渴爱的依止者。渴爱之所以被称为“虚空”,是因为它对色等对象如同虚空一般无所不收。巴利
950-51.Sāhasāti rattassa rāgacariyādibhedā sāhasakaraṇā. Purāṇaṃ nābhinandeyyāti atītarūpādiṃ nābhinandeyya. Naveti paccuppanne. Hiyyamāneti vinassamāne. Ākāsaṃ na sito siyāti taṇhānissito na bhaveyya. Taṇhā hi rūpādīnaṃ ākāsanato ‘‘ākāso’’ti vuccati.
952 如果有人问:“为什么不应该依止虚空?”——回答就是“我说是贪求”这首偈颂。它的意思是:我确实把这种叫作虚空的渴爱,因为它对色等对象贪著不舍,所以我说它是“贪求”,我称它为“贪求”。还有什么呢?因为它有冲袭的作用,我说它是“暴流”;因为它有奔涌趣向的作用,我说它是“奔流”;因为它会引发“这是我的、这是我的”这种喃喃执取,我说它是“喃喃执取”;因为它难以摆脱,我说它是“所缘”;因为它能使人动摇,我说它是“动摇”。而这一切对世间来说,是障碍,是极难度越的,所以是难以越过的欲泥。在这样说“不应依止虚空”之后,如果有人问:“这虚空到底是什么?”就回答:“我说是贪求。”也应该这样理解这首偈颂的关联。其中词语的搭配是:虚空,就是我说为贪求的那个。同样地,那个被称为大暴流的,我说它;我说它是奔流;我说它是喃喃执取;我说它是动摇;那个在有天神的世间中难以越过的欲泥,我说它。巴利
952. ‘‘Kiṃkāraṇā ākāsaṃ na sito siyā’’ti ce – ‘‘gedhaṃ brūmī’’ti gāthā. Tassattho – ahañhi imaṃ ākāsasaṅkhātaṃ taṇhaṃ rūpādīsu gijjhanato gedhaṃ brūmi ‘‘gedho’’ti vadāmi. Kiñca bhiyyo – avahananaṭṭhena ‘‘ogho’’ti ca ājavanaṭṭhena ‘‘ājava’’nti ca ‘‘idaṃ mayhaṃ, idaṃ mayha’’nti jappakāraṇato ‘‘jappana’’nti ca dummuñcanaṭṭhena ‘‘ārammaṇa’’nti ca kampakaraṇena ‘‘pakampana’’nti ca brūmi, esā ca lokassa palibodhaṭṭhena duratikkamanīyaṭṭhena ca kāmapaṅko duraccayoti. ‘‘Ākāsaṃ na sito siyā’’ti evaṃ vutte vā ‘‘kimetaṃ ākāsa’’nti ce? Gedhaṃ brūmīti. Evampi tassā gāthāya sambandho veditabbo. Tattha padayojanā – ākāsanti gedhaṃ brūmīti. Tathā yvāyaṃ mahoghoti vuccati. Taṃ brūmi, ājavaṃ brūmi, jappanaṃ brūmi, pakampanaṃ brūmi, yvāyaṃ sadevake loke kāmapaṅko duraccayo, taṃ brūmīti.
953 这就是关于“贪求”等说法的那首偈颂——不依止虚空,即“不偏离诸谛”。它的意思是:不偏离前面所说的三种谛,达到牟尼果位后被归入牟尼之列,并在涅槃境界中立足的婆罗门,正是这样舍弃了一切处之后,被称为“已寂静”。巴利
953. Evametaṃ gedhādipariyāyaṃ ākāsaṃ anissito – saccā avokkammāti gāthā. Tassattho – pubbe vuttā tividhāpi saccā avokkamma moneyyappattiyā munīti saṅkhyaṃ gato nibbānatthale tiṭṭhati brāhmaṇo, sa ve evarūpo sabbāni āyatanāni nissajjitvā ‘‘santo’’ti vuccatīti.
954 还有更进一步的说法——“他确实是有智慧的人”等偈颂。其中,“了知法”是指以无常等角度了知有为法。“他正确地行走于世间”是指由于舍断了那些造成不正行的烦恼,所以他行走于世间时是正确地在行走。巴利
954. Kiñca bhiyyo – sa ve vidvāti gāthā. Tattha ñatvā dhammanti aniccādinayena saṅkhatadhammaṃ ñatvā. Sammā so loke iriyānoti asammāiriyanakarānaṃ kilesānaṃ pahānā sammā so loke iriyamāno.
955 像这样不再渴求的人——就是“在此诸欲中”等偈颂。其中,“系缚”指七种系缚,谁已超越了它,就不再对它生起贪求。巴利
955. Evaṃ apihento ca – yodha kāmeti gāthā. Tattha saṅganti sattavidhaṃ saṅgañca yo accatari nājjhetīti nābhijjhāyati.
956 因此,如果你们当中也有人想成为这样的人,我就对你们说——也就是“于前”等偈颂。其中,“于前”是指对过去诸行生起的烦恼,以及过去的业。“于后愿你没有我所”是指对未来诸行生起的贪等我所执。“若于中间不执取”是指对现在的色等诸法,你也不执取。巴利
956. Tasmā tumhesupi yo evarūpo hotumicchati, taṃ vadāmi – yaṃ pubbeti gāthā. Tattha yaṃ pubbeti atīte saṅkhāre ārabbha uppajjanadhammaṃ kilesajātaṃ atītakammañca. Pacchā te māhu kiñcananti anāgatepi saṅkhāre ārabbha uppajjanadhammaṃ rāgādikiñcanaṃ māhu. Majjhe ce no gahessasīti paccuppanne rūpādidhammepi na gahessasi ce.
957 世尊这样用“你将寂静而行”指出了证得阿罗汉果的境界之后,现在又以赞叹阿罗汉的方式,诵出了接下来的这些偈颂。其中,在“完全地”这首偈颂里,“我所执”是指把事物当成“我的”的那种执取造作,或者指被执取为“这是我的”的那个对象。“不以不存在而忧愁”是指不因为不存在的原因、不真实的原因而忧愁。“不衰损”是指不会遭受任何减损。巴利
957. Evaṃ ‘‘upasanto carissasī’’ti arahattappattiṃ dassetvā idāni arahato thutivasena ito parā gāthāyo abhāsi. Tattha sabbasoti gāthāya mamāyitanti mamattakaraṇaṃ, ‘‘mama ida’’nti gahitaṃ vā vatthu. Asatā ca na socatīti avijjamānakāraṇā asantakāraṇā na socati. Na jīyatīti jānimpi na gacchati.
958-9 还有更进一步的,“无有”等偈颂。其中,“任何”指任何一种色法等事物。还有更进一步的,“无嫉妒”等偈颂。其中,“无嫉妒”就是不嫉妒。也有人读作“无懈怠”。“一切处平等”就是在一切处都平等,意思是具有舍心。这话说的是什么?就是:有人不会因为“我什么都没有”而忧愁,当我被问到的时候,我会说:这位不动摇的人,具备无嫉妒、不贪着、无贪欲、一切处平等这四种功德。巴利
958-9. Kiñca bhiyyo – yassa natthīti gāthā. Tattha kiñcananti kiñci rūpādidhammajātaṃ. Kiñca bhiyyo – aniṭṭhurīti gāthā. Tattha aniṭṭhurīti anissukī. ‘‘Aniddhurī’’tipi keci paṭhanti. Sabbadhī samoti sabbattha samo, upekkhakoti adhippāyo. Kiṃ vuttaṃ hoti? Yo so ‘‘natthi me’’ti na socati, tamahaṃ avikampinaṃ puggalaṃ puṭṭho samāno aniṭṭhurī ananugiddho anejo sabbadhi samoti imaṃ tasmiṃ puggale catubbidhamānisaṃsaṃ brūmīti.
960 还有更进一步的什么呢?就是“无贪欲者”这首偈颂。其中,“造作”是指福行、非福行、不动行等各种行当中的任何一种行。它之所以被称为“造作”,是因为它被造作出来,或者它能造作。 “种种营务”是指以福行等为首的各种营为造作。“到处都见到安稳”是指在一切地方,他所见到的都只是没有怖畏的安稳。巴利
960. Kiñca bhiyyo – anejassāti gāthā. Tattha nisaṅkhatīti puññābhisaṅkhārādīsu yo koci saṅkhāro. So hi yasmā nisaṅkhariyati nisaṅkharoti vā, tasmā ‘‘nisaṅkhatī’’ti vuccati. Viyārambhāti vividhā puññābhisaṅkhārādikā ārambhā. Khemaṃ passati sabbadhīti sabbattha abhayameva passati.
961 961. 这样观察的人“不在同等者中”等偈颂。其中,“不说”是指不因为“我与他同等”等慢心,而对同等者、下劣者、殊胜者称说自我。“不取、不舍”是指对色等诸法,不执取任何一种法,也不舍弃。其余部分在各处都很明显。世尊就这样以阿拉汉果为顶点结束了这次开示。开示结束时,五百位释迦族青年和拘利族青年以“善来比丘”的方式出家,世尊带着他们进入了大林。巴利
961. Evaṃ passanto na samesūti gāthā. Tattha na vadateti ‘‘sadisohamasmī’’tiādinā mānavasena samesupi attānaṃ na vadati omesupi ussesupi. Nādeti na nirassatīti rūpādīsu kañci dhammaṃ na gaṇhāti; na nissajjati. Sesaṃ sabbattha pākaṭameva. Evaṃ arahattanikūṭena desanaṃ niṭṭhāpesi, desanāpariyosāne pañcasatā sākiyakumārā ca koliyakumārā ca ehibhikkhupabbajjāya pabbajitā, te gahetvā bhagavā mahāvanaṃ pāvisīti.
16. 《舍利弗经》的注释巴利
16. Sāriputtasuttavaṇṇanā
962 名叫“已见”的,就是《舍利弗经》,也叫《上座问经》。它的缘起是怎样的呢?这部经的缘起是:从王舍城一位长者获得栴檀瓶开始,那栴檀瓶做成的钵被升到空中,尊者宾头卢婆罗堕阇用神通取了钵,因为这件事,世尊禁止声闻弟子显示神通;外道们想和世尊比试神通;世尊展现神通;世尊前往舍卫城;外道们跟随不舍;在舍卫城,波斯匿王来见佛陀,甘达芒果树出现;四众弟子为了战胜外道,劝请世尊展现神通,又阻止不必要的铺张;世尊展现双神变;展现神变之后,世尊前往三十三天,在那里三个月里说法;应尊者大目犍连长老的请求,世尊从天界降落到桑伽沙城——把这些事件以及中间穿插的本生故事详细展开之后,最后,受到一万轮围世界诸天供养礼敬的世尊,从中央摩尼宝阶梯降下,在桑伽沙城的阶梯顶上站定。巴利
962.Name diṭṭhoti sāriputtasuttaṃ, ‘‘therapañhasutta’’ntipi vuccati. Kā uppatti? Imassa suttassa uppatti – rājagahakassa seṭṭhissa candanaghaṭikāya paṭilābhaṃ ādiṃ katvā tāya candanaghaṭikāya katassa pattassa ākāse ussāpanaṃ āyasmato piṇḍolabhāradvājassa iddhiyā pattaggahaṇaṃ, tasmiṃ vatthusmiṃ sāvakānaṃ iddhipaṭikkhepo, titthiyānaṃ bhagavatā saddhiṃ pāṭihāriyaṃ kattukāmatā, pāṭihāriyakaraṇaṃ, bhagavato sāvatthigamanaṃ, titthiyānubandhanaṃ, sāvatthiyaṃ pasenadino buddhūpagamanaṃ kaṇḍambapātubhāvo, catunnaṃ parisānaṃ titthiyajayatthaṃ pāṭihāriyakaraṇussukkanivāraṇaṃ, yamakapāṭihāriyakaraṇaṃ, katapāṭihāriyassa bhagavato tāvatiṃsabhavanagamanaṃ, tattha temāsaṃ dhammadesanā, āyasmatā mahāmoggallānattherena yācitassa devalokato saṅkassanagare orohaṇanti imāni vatthūni antarantare ca jātakāni vitthāretvā yāva dasasahassacakkavāḷadevatāhi pūjiyamāno bhagavā majjhe maṇimayena sopānena saṅkassanagare oruyha sopānakaḷevare aṭṭhāsi –
那些专心修禅的智者,乐于出离与寂静。
连诸天也羡慕他们——那些具足正念的正自觉者。巴利
‘‘Ye jhānappasutā dhīrā, nekkhammūpasame ratā; Devāpi tesaṃ pihayanti, sambuddhānaṃ satīmata’’nti. (dha. pa. 181) –
在讲说这首法句偈的时候,上面说的那些事情已经讲过了。不过,当世尊站在台阶旁边时,最先向世尊顶礼的是具寿舍利弗,接着是莲华色比丘尼,然后才是其他大众。这时世尊心想:“在这个大众当中,目犍连以神通出名,阿那律以天眼出名,富楼那以说法出名,可是大众还不知道舍利弗是以哪一种功德称为第一的。不如我用智慧这一功德来让大家知道舍利弗。”于是世尊就向这位长老提问。无论世尊问的是凡夫的问题、有学的问题,还是无学的问题,长老全都一一回答。当时大众才知道:“他是智慧第一。”接着世尊又引出本生故事,说:“舍利弗不只是现在智慧第一,过去世也是智慧第一。”巴利
Imissā dhammapadagāthāya vuccamānāya vuttā. Sopānakaḷevare ṭhitaṃ pana bhagavantaṃ sabbapaṭhamaṃ āyasmā sāriputto vandi, tato uppalavaṇṇā bhikkhunī, athāparo janakāyo. Tatra bhagavā cintesi – ‘‘imissaṃ parisati moggallāno iddhiyā aggoti pākaṭo, anuruddho dibbacakkhunā, puṇṇo dhammakathikattena, sāriputtaṃ panāyaṃ parisā na kenaci guṇena evaṃ aggoti jānāti, yaṃnūnāhaṃ sāriputtaṃ paññāguṇena pakāseyya’’nti. Atha theraṃ pañhaṃ pucchi. Thero bhagavatā pucchitaṃ pucchitaṃ puthujjanapañhaṃ, sekkhapañhaṃ, asekkhapañhañca, sabbaṃ vissajjesi. Tadā naṃ jano ‘‘paññāya aggo’’ti aññāsi . Atha bhagavā ‘‘sāriputto na idāneva paññāya aggo, atītepi paññāya aggo’’ti jātakaṃ ānesi.
过去,有一千多位修行仙人住在山脚下,靠吃山林里的树根和野果过活。他们的老师生了病,弟子们轮流照料。大弟子说:“我去找合适的药,你们要用心照顾老师。”说完就朝有人烟的地方去了。他还没回来,老师就去世了。弟子们以为“老师现在快不行了”,便问他证到了什么境界。老师指的是无所有处定,说:“什么都没有。”弟子们却理解成“老师什么也没证到”。后来大弟子拿着药回来,见老师已经去世,就问他们:“你们问过老师什么吗?”他们说:“问了。老师说‘什么都没有’,我们就以为老师什么都没证到。”大弟子说:“老师说‘什么都没有’,是在开示无所有处定啊。老师是应该恭敬的。”巴利
Atīte parosahassā isayo vanamūlaphalāhārā pabbatapāde vasanti. Tesaṃ ācariyassa ābādho uppajji, upaṭṭhānāni vattanti. Jeṭṭhantevāsī ‘‘sappāyabhesajjaṃ āharissāmi, ācariyaṃ appamattā upaṭṭhahathā’’ti vatvā manussapathaṃ agamāsi. Tasmiṃ anāgateyeva ācariyo kālamakāsi. Taṃ ‘‘idāni kālaṃ karissatī’’ti antevāsikā samāpattimārabbha pucchiṃsu. So ākiñcaññāyatanasamāpattiṃ sandhāyāha – ‘‘natthi kiñcī’’ti, antevāsino ‘‘natthi ācariyassa adhigamo’’ti aggahesuṃ. Atha jeṭṭhantevāsī bhesajjaṃ ādāya āgantvā taṃ kālakataṃ disvā ācariyaṃ ‘‘kiñci pucchitthā’’ti āha. Āma pucchimhā, ‘‘natthi kiñcī’’ti āha, na kiñci ācariyena adhigatanti. Natthi kiñcīti vadanto ācariyo ākiñcaññāyatanaṃ pavedesi, sakkātabbo ācariyoti.
就算有一千人聚在一起,
那些没智慧的人,会哭上一百年,
哪怕只有一个人,只要他有智慧,也胜过那些无智之人。
他能明白所说内容的意思。巴利
‘‘Parosahassampi samāgatānaṃ, Kandeyyuṃ te vassasataṃ apaññā; Ekopi seyyo puriso sapañño, Yo bhāsitassa vijānāti attha’’nti. (jā. 1.1.99);
世尊讲完这部本生故事之后,具寿舍利弗为了同住的五百位比丘,想替他们询问合适的住处、行乞区域、戒律和修行规范等,就以“此前我从未见过”这首赞叹偈为开头,说了八首偈颂。世尊接着解释其中的含义,便说了后面的其余偈颂。巴利
Kathite ca pana bhagavatā jātake āyasmā sāriputto attano saddhivihārikānaṃ pañcannaṃ bhikkhusatānamatthāya sappāyasenāsanagocarasīlavatādīni pucchituṃ ‘‘na me diṭṭho ito pubbe’’ti imaṃ thutigāthaṃ ādiṃ katvā aṭṭha gāthāyo abhāsi. Tamatthaṃ vissajjento bhagavā tato parā sesagāthāti.
这里,“在此之前”是指从桑迦舍城降下之前。“言语优美者”就是说话和雅的人。“从兜率天而来的众主”:因为他是从兜率天身殁后入母胎而来,所以说是从兜率天来;又因为他是徒众之师,所以称为众主。或者也可以这样理解:以知足之义,从名为“兜率天”的天界而来,成为众主;或者说,他是作为兜率诸天或阿罗汉们的众主而来。巴利
Tattha ito pubbeti ito saṅkassanagare otaraṇato pubbe. Vagguvadoti sundaravado. Tusitā gaṇimāgatoti tusitakāyā cavitvā mātukucchiṃ āgatattā tusitā āgato, gaṇācariyattā gaṇī. Santuṭṭhaṭṭhena vā tusitasaṅkhātā devalokā gaṇiṃ āgato tusitānaṃ vā arahantānaṃ gaṇiṃ āgatoti.
963 在第二首偈颂中,“有天神的世界,如其所见”:就像在有天神的世界里那样,在人间众人中也是如此所见。或者说“如其所见”:是如实、无颠倒地看见。“具眼者”:指无上的眼。“独一”:因为出离等而称为独一。“乐”:指出离之乐等。巴利
963. Dutiyagāthāya sadevakassa lokassa yathā dissatīti sadevakassa lokassa viya manussānampi dissati. Yathā vā dissatīti tacchato aviparītato dissati cakkhumāti uttamacakkhu. Ekoti pabbajjāsaṅkhātādīhi eko. Ratinti nekkhammaratiādiṃ.
964 在第三首偈颂中,“在这里众多被系缚者”指的是这里众多刹帝利等弟子。弟子们因为依止师长而生活,所以被称为“被系缚者”。“有因问题而来”的意思是:有寻求义利的人因问题而来,即“我因问题而来”;或者说,寻求义利的人以问题而来;又或者说,因问题而有到来。巴利
964. Tatiyagāthāya bahūnamidha baddhānanti idha bahūnaṃ khattiyādīnaṃ sissānaṃ. Sissā hi ācariye paṭibaddhavuttittā ‘‘baddhā’’ti vuccanti atthi pañhena āgamanti atthiko pañhena āgatomhi, atthikānaṃ vā pañhena āgamanaṃ, pañhena atthi āgamanaṃ vāti.
965 在第四首偈颂中,vijigucchato 指因为对生等而苦恼者;rittamāsanaṃ 指空着的床和椅子;pabbatānaṃ guhāsu vā 指或者在山洞里,pabbataguhāsu vā rittamāsanaṃ bhajato 应连接起来理解为亲近空闲的床座。巴利
965. Catutthagāthāya vijigucchatoti jātiādīhi aṭṭīyato rittamāsananti vivittaṃ mañcapīṭhaṃ. Pabbatānaṃ guhāsu vāti pabbataguhāsu vā rittamāsanaṃ bhajatoti sambandhitabbaṃ.
966 在第五首偈颂里,“于高下中”(uccāvacesu)指的是在低劣与殊胜之中。“于卧具中”(sayanesu)指的是在精舍等坐卧之处。“在那里有多少恐怖”(Kīvanto tattha bheravā)就是在问:那里有多少令人恐惧的原因。另有一种写法是“Kuvanto”,意思是“鸣叫”,但这样前后文义就接不上了。巴利
966. Pañcamagāthāya uccāvacesūti hīnapaṇītesu. Sayanesūti vihārādīsu senāsanesu. Kīvanto tattha bheravāti kittakā tattha bhayakāraṇā. ‘‘Kuvanto’’tipi pāṭho, kūjantoti cassa attho. Na pana pubbenāparaṃ sandhiyati.
967 第六偈颂中,“有多少灾患”:就是有多少危难和障碍。“未至之境”:指涅槃。因为涅槃是过去从未到达的,所以叫“未至”;又因为它应当被指示为方向,所以叫“境”。因此说“未至之境”。“能克服”:就是能战胜。“于边远处”:就是在偏远、尽头之处。巴利
967. Chaṭṭhagāthāya katī parissayāti kittakā upaddavā. Agataṃ disanti nibbānaṃ. Tañhi agatapubbattā agataṃ tathā niddisitabbato disā cāti . Tena vuttaṃ ‘‘agataṃ disa’’nti. Abhisambhaveti abhibhaveyya. Pantamhīti pariyante.
968-9 第七偈颂里说“他应有什么样的言语”,意思是:他应该有什么样的话?第八偈颂里说“一境、贤明者”,意思是:心念专一的人、有智慧的人。巴利
968-9. Sattamagāthāya kyāssa byappathayo assūti kīdisāni tassa vacanāni assu. Aṭṭhamagāthāya ekodi nipakoti ekaggacitto paṇḍito.
970 世尊被尊者舍利弗先用三首偈颂赞叹之后,又因舍利弗用五首偈颂替五百位弟子询问坐卧处、行境、戒律与仪则等问题,于是为了阐明这个义理,便从“厌离者……”等语句开始作答。其中,第一首偈颂的大意是:舍利弗啊,对于一位因生等种种而心生厌离、安住于空旷寂静的坐卧处、志求正觉的比丘,什么是安适——也就是安乐的安住;什么是随法——也就是随顺法的修行;我将按照如实了知者所应说的那样,为你宣说。巴利
970. Evaṃ āyasmatā sāriputtena tīhi gāthāhi bhagavantaṃ thometvā pañcahi gāthāhi – pañcasatānaṃ sissānamatthāya senāsanagocarasīlavatādīni pucchito bhagavā tamatthaṃ pakāsetuṃ ‘‘vijigucchamānassā’’tiādinā nayena vissajjanamāraddho. Tattha paṭhamagāthāya tāvattho – jātiādīhi vijigucchamānassa rittāsanaṃ sayanaṃ sevato ce sambodhikāmassa sāriputta, bhikkhuno yadidaṃ phāsu yo phāsuvihāro yathānudhammaṃ yo ca anudhammo, taṃ te pavakkhāmi yathā pajānaṃ yathā pajānanto vadeyya, evaṃ vadāmīti.
971 在第二首偈颂里,“游于边际者”说的是在戒、定、慧、解脱这四种边际中修行的人。“虻蝇等的侵害”说的是黄蝇和其他蝇类的侵害。因为其他蝇类会从各处飞扑上来叮咬,所以叫它们“侵害”。“人之触”说的是盗贼之类的接触。巴利
971. Dutiyagāthāya pariyantacārīti sīlādīsu catūsu pariyantesu caramāno. Ḍaṃsādhipātānanti piṅgalamakkhikānañca sesamakkhikānañca. Sesamakkhikā hi tato tato adhipatitvā khādanti, tasmā ‘‘adhipātā’’ti vuccanti. Manussaphassānanti corādiphassānaṃ.
972 在第三首偈颂里,所谓“异法者”,就是除了七种同法者以外的一切外道。“寻求善法者”,是指正在寻觅、探求善法的人。巴利
972. Tatiyagāthāya paradhammikā nāma satta sahadhammikavajjā sabbepi bāhirakā. Kusalānuesīti kusaladhamme anvesamāno.
973 在第四首偈颂里,“病触”就是疾病的接触。“冷与热”就是寒冷和炎热。“他被这些接触,以种种方式”是说,即使他被那些疾病等以种种方式接触着。“无家”是指不再给有造作的识等提供立足之处。巴利
973. Catutthagāthāya ātaṅkaphassenāti rogaphassena. Sītaṃ atuṇhanti sītañca uṇhañca. So tehi phuṭṭho bahudhāti so tehi ātaṅkādīhi anekehi ākārehi phuṭṭho samānopi. Anokoti abhisaṅkhāraviññāṇādīnaṃ anokāsabhūto.
974 世尊用“比丘感到厌离”等三首偈颂回答了所问的内容之后,现在又以“他的言语行为如何”这种方式来回答接下来的提问,于是说了“他不应造作偷盗”等话。其中,“触”是指应当去触及、感知。“若了知心的混浊”是指:如果了知到内心的混浊,就应当把这一切都当作“黑暗的一方”而去除掉。巴利
974. Evaṃ ‘‘bhikkhuno vijigucchato’’tiādīhi tīhi gāthāhi puṭṭhamatthaṃ vissajjetvā idāni ‘‘kyāssa byappathayo’’tiādinā nayena puṭṭhaṃ vissajjento ‘‘theyyaṃ na kāre’’tiādimāha. Tattha phasseti phareyya . Yadāvilattaṃ manaso vijaññāti yaṃ cittassa āvilattaṃ vijāneyya, taṃ sabbaṃ ‘‘kaṇhassa pakkho’’ti vinodayeyya.
975 要把它们连根都挖掉,然后安住下来:那些忿怒与傲慢的根本,即无明等,也要挖除而安住。确实能够战胜:像这样战胜可爱与不可爱的境界时,应当毫无保留地彻底战胜,在这件事上绝不可以松懈精进。这就是这段话的意旨。巴利
975.Mūlampi tesaṃ palikhañña tiṭṭheti tesaṃ kodhātimānānaṃ yaṃ avijjādikaṃ mūlaṃ, tampi palikhaṇitvā tiṭṭheyya. Addhā bhavanto abhisambhaveyyāti evaṃ piyappiyaṃ abhibhavanto ekaṃseneva abhibhaveyya, na tatra sithilaṃ parakkameyyāti adhippāyo.
976 把智慧放在最前面,就是以智慧作为引导。具足善喜,就是具备由善法而来的喜悦。能忍受四种令人悲叹的事,是指在紧接着的下一首偈颂里所说的那些令人悲叹的境况,他都能忍受。巴利
976.Paññaṃ purakkhatvāti paññaṃ pubbaṅgamaṃ katvā. Kalyāṇapītīti kalyāṇāya pītiyā samannāgato. Caturo sahetha paridevadhammeti anantaragāthāya vuccamāne paridevanīyadhamme saheyya.
977 “我以后吃什么?”就是:我将吃什么?“我又到哪里去吃?”就是:我将在哪里吃?“昨晚睡得很苦,今晚又睡在哪里?”就是:此夜我痛苦地睡了,今天来临的夜晚,我又要睡在哪里。这些就是寻思,也就是两种跟团食有关的寻思,加上两种跟住处有关的寻思,一共四种寻思。“无家游行者”,是指没有牵挂、断除了渴爱的游行者。巴利
977.Kiṃsū asissāmīti kiṃ bhuñjissāmi. Kuvaṃ vā asissanti kuhiṃ vā asissāmi. Dukkhaṃ vata settha kvajja sessanti imaṃ rattiṃ dukkhaṃ sayiṃ, ajja āgamanarattiṃ kattha sayissaṃ. Ete vitakketi ete piṇḍapātanissite dve, senāsananissite dveti cattāro vitakke. Aniketacārīti apalibodhacārī nittaṇhacārī.
978 “适时”是指在团食的时候,得到叫做团食的食物,或者在袈裟的时候,得到叫做袈裟的衣服,是以如法、平和的方式得到的——这就是它的意思。“他应知量”:在接受和受用的时候,他应该知道分寸。“于此”:指在这教法之中,或者这只是一个语气助词。“为了满足”:就是为了知足,为了这个目的而知道分寸,这就是所说的意思。“他于它们防护”:那位比丘在那些生活资具上有所防护。“自制而行”:就是安住在自制中,守护威仪,守护身语意三门,这就是所说的意思。也有读作“Yaticārī”的,意思一样。“被触怒”:就是被激怒、被惹恼,这就是所说的意思。巴利
978.Kāleti piṇḍapātakāle piṇḍapātasaṅkhātaṃ annaṃ vā cīvarakāle cīvarasaṅkhātaṃ vasanaṃ vā laddhā dhammena samenāti adhippāyo. Mattaṃ so jaññāti paṭiggahaṇe ca paribhoge ca so pamāṇaṃ jāneyya. Idhāti sāsane, nipātamattameva vā etaṃ. Tosanatthanti santosatthaṃ, etadatthaṃ mattaṃ jāneyyāti vuttaṃ hoti. So tesu guttoti so bhikkhu tesu paccayesu gutto. Yatacārīti saṃyatavihāro , rakkhitiriyāpatho rakkhitakāyavacīmanodvāro cāti vuttaṃ hoti. ‘‘Yaticārī’’tipi pāṭho, soyevattho. Rusitoti rosito, ghaṭṭitoti vuttaṃ hoti.
979 勤修禅那的人,是指通过让尚未生起的禅那生起、以及不断修习已经生起的禅那,而致力于禅那。以舍为所缘而心得等持,是指生起第四禅的舍,令心得定。断绝寻思的巢穴与悔恨,是指断除欲寻等寻思、那些寻思的巢穴即欲想等,以及手部躁动不安等恶作之悔恨。巴利
979.Jhānānuyuttoti anupannuppādanena uppannāsevanena ca jhāne anuyutto. Upekkhamārabbha samāhitattoti catutthajjhānupekkhaṃ uppādetvā samāhitacitto. Takkāsayaṃ kukkucciyūpachindeti kāmavitakkādiṃ takkañca , kāmasaññādiṃ tassa takkassa āsayañca, hatthakukkuccādiṃ kukkucciyañca upacchindeyya.
980 被人用言语指责时,要欢喜地接受并保持正念:当亲教师等人用言语责备自己时,要安住于正念,欢喜地接受那个责备。要说出善的言语:要说出由智慧所引发的言语。不要过度:不要说出过度的、超出了适当时间和戒律时机的言语。关于世间言论之法:就是指关于世间言论的谈论。不要思虑:不要生起思虑之心。巴利
980.Cudito vacībhi satimābhinandeti upajjhāyādīhi vācāhi codito samāno satimā hutvā taṃ codanaṃ abhinandeyya. Vācaṃ pamuñce kusalanti ñāṇasamuṭṭhitaṃ vācaṃ pamuñceyya. Nātivelanti ativelaṃ pana vācaṃ kālavelañca sīlavelañca atikkantaṃ nappamuñceyya. Janavādadhammāyāti janavādakathāya. Na cetayeyyāti cetanaṃ na uppādeyya.
981 “此外”是说:现在,从这以后的其他内容。“五种垢染”:就是色贪等五种垢染。“为了调伏它们,具念者应当修学”:对于这些垢染,应当保持正念,为了调伏它们而修学三学。因为这样修学的人,对于色……乃至触,都能忍耐、调伏贪染,而不是靠别的办法。巴利
981.Athāparanti atha idāni ito parampi. Pañca rajānīti rūparāgādīni pañca rajāni. Yesaṃ satīmā vinayāya sikkheti yesaṃ upaṭṭhitassati hutvā vinayanatthaṃ tisso sikkhā sikkheyya. Evaṃ sikkhanto hi rūpesu…pe… phassesu sahetha rāgaṃ, na aññeti.
982 982. 从此,他为了这些法的调伏而次第修学,接下来是“于这些法”这首偈颂。其中,“于这些”指的是色等诸法。“他适时如理地观察法”:那位比丘依照“心掉举时是修定的时机”等说法所指的时机,以无常等方式观察一切有为法。“成为一境者,应破除黑暗”:也就是心得一境的比丘,应当破除一切愚痴等黑暗。对此没有疑惑。其余各处都很明显。巴利
982. Tato so tesaṃ vinayāya sikkhanto anukkamena – etesu dhammesūti gāthā. Tattha etesūti rūpādīsu. Kālena so sammā dhammaṃ parivīmaṃsamānoti so bhikkhu yvāyaṃ ‘‘uddhate citte samādhissa kālo’’tiādinā nayena kālo vutto, tena kālena sabbaṃ saṅkhatadhammaṃ aniccādinayena parivīmaṃsamāno. Ekodibhūto vihane tamaṃ soti so ekaggacitto sabbaṃ mohāditamaṃ vihaneyya. Natthi ettha saṃsayo. Sesaṃ sabbattha pākaṭameva.
世尊就这样以阿罗汉果为顶点,把这次说法圆满结束了。说法结束时,五百位比丘证得阿罗汉果,还有三亿天众和人类获得了法的现观。巴利
Evaṃ bhagavā arahattanikūṭena desanaṃ niṭṭhāpesi. Desanāpariyosāne pañcasatā bhikkhū arahattaṃ pattā, tiṃsakoṭisaṅkhyānañca devamanussānaṃ dhammābhisamayo ahosīti.