1六种施设:蕴施设……中间省略……人施设,这就是人施设的论母。其中,“六”是数量的限定。通过这个数量,简要地显示出在这里想要施设的那些法的范围。“施设”是对被限定的法的指示。在“宣说、开示、施设、建立”这样的出处中,宣说、显示、阐明就叫施设。在“善施设的床与椅”这样的出处中,安放、放置就叫施设。在这里,两种含义都适用。所谓“六种施设”,就是六种宣说,六种显示阐明,或者六种安放放置,这才是这里的意思。因为名称施设既显示那些法,也通过各个部分把它们安立起来。
1.Chapaññattiyo – khandhapaññatti…pe… puggalapaññattīti ayaṃ tāva puggalapaññattiyā uddeso. Tattha chāti gaṇanaparicchedo. Tena ye dhamme idha paññapetukāmo tesaṃ gaṇanavasena saṃkhepato paññattiparicchedaṃ dasseti. Paññattiyoti paricchinnadhammanidassanaṃ. Tattha ‘‘ācikkhati deseti paññapeti paṭṭhapetī’’ti (saṃ. ni. 2.20) āgataṭṭhāne paññāpanā dassanā pakāsanā paññatti nāma. ‘‘Supaññattaṃ mañcapīṭha’’nti (pārā. 269) āgataṭṭhāne ṭhapanā nikkhipanā paññatti nāma. Idha ubhayampi vaṭṭati. Cha paññattiyoti hi cha paññāpanā, cha dassanā pakāsanātipi; cha ṭhapanā nikkhipanātipi idha adhippetameva. Nāmapaññatti hi te te dhamme dassetipi, tena tena koṭṭhāsena ṭhapetipi.
“蕴施设”等,则是简要地显示这些施设本身的样子。其中,对诸蕴用“蕴”来宣说、显示、阐明、安立、安置,就叫作蕴施设。对诸处用“处”,对诸界用“界”,对诸谛用“谛”,对诸根用“根”,对诸人用“人”来宣说、显示、阐明、安立、安置,就叫作处施设、界施设、谛施设、根施设、人施设。
Khandhapaññattītiādi pana saṃkhepato tāsaṃ paññattīnaṃ sarūpadassanaṃ. Tattha khandhānaṃ ‘khandhā’ti paññāpanā dassanā pakāsanā ṭhapanā nikkhipanā khandhapaññatti nāma. Āyatanānaṃ āyatanānīti, dhātūnaṃ dhātuyoti, saccānaṃ saccānīti, indriyānaṃ indriyānīti, puggalānaṃ puggalāti paññāpanā dassanā pakāsanā ṭhapanā nikkhipanā puggalapaññatti nāma.
不过,按照巴利圣典之外的注释传统,还有另外六种施设:存在施设、不存在施设、以存在施设不存在、以不存在施设存在、以存在施设存在、以不存在施设不存在。
其中,把依据胜义谛真实存在、已经生起的善法或不善法加以施设,这叫存在施设。同样,把依据世间言语习惯而成立、并非真实存在的女人、男人等加以施设,这叫不存在施设。把以一切方式都不可得、仅仅是个言语依托的所谓第五谛之类,或者外道所说的微细我、原人之类加以施设,也还是不存在施设。不过这种施设不属于佛教的范围,所以这里不采用。
这样,其余几种施设,应当依照这些存在与不存在的搭配方式来理解。
比如在三明者、六通者等说法里,三明和六通是存在的,人是不存在的。因此说“他有这三明,所以是三明者”“他有这六通,所以是六通者”,像这样用存在的东西来施设不存在的东西,这类就叫以存在施设不存在。
在女色、男色等说法里,女人和男人是不存在的,色是存在的。因此说“女人的色就是女色”“男人的色就是男色”,像这样用不存在的东西来施设存在的东西,这类就叫以不存在施设存在。
在眼触、耳触等说法里,眼、耳等和触都是存在的。因此说“在眼上的触”“从眼生起的触”或者“属于眼的果报之触就是眼触”,像这样用存在的东西来施设存在的东西,这类就叫以存在施设存在。
在刹帝利之子、婆罗门之子、长者之子等说法里,刹帝利等是不存在的,儿子也是不存在的。因此说“刹帝利的儿子就是刹帝利之子”,像这样用不存在的东西来施设不存在的东西,这类就叫以不存在施设不存在。
在这些施设当中,本论典里只出现前三种。因为在“蕴施设……乃至……根施设”这个地方,施设的只是存在的东西,所以得到的是存在施设。在“补特伽罗施设”这个词里,得到的是不存在施设。而在后面“三明者”“六通者”等处,得到的则是以存在施设不存在。
Pāḷimuttakena pana aṭṭhakathānayena aparāpi cha paññattiyo – vijjamānapaññatti, avijjamānapaññatti, vijjamānena avijjamānapaññatti, avijjamānena vijjamānapaññatti, vijjamānena vijjamānapaññatti, avijjamānena avijjamānapaññattīti. Tattha kusalākusalasseva saccikaṭṭhaparamatthavasena vijjamānassa sato sambhūtassa dhammassa paññāpanā vijjamānapaññatti nāma. Tathā avijjamānassa lokaniruttimattasiddhassa itthipurisādikassa paññāpanā avijjamānapaññatti nāma. Sabbākārenapi anupalabbhaneyyassa vācāvatthumattasseva pañcamasaccādikassa titthiyānaṃ aṇupakatipurisādikassa vā paññāpanāpi avijjamānapaññattiyeva. Sā pana sāsanāvacarā na hotīti idha na gahitā. Iti imesaṃ vijjamānāvijjamānānaṃ vikappanavasena sesā veditabbā. ‘Tevijjo’, ‘chaḷabhiñño’tiādīsu hi tisso vijjā cha abhiññā ca vijjamānā, puggalo avijjamāno. Tasmā tisso vijjā assāti tevijjo, cha abhiññā assāti chaḷabhiññoti evaṃ vijjamānena avijjamānassa paññāpanato evarūpā vijjamānena avijjamānapaññatti nāma. ‘Itthirūpaṃ’, ‘purisarūpa’ntiādīsu pana itthipurisā avijjamānā, rūpaṃ vijjamānaṃ. Tasmā itthiyā rūpaṃ itthirūpaṃ, purisassa rūpaṃ purisarūpanti evaṃ avijjamānena vijjamānassa paññāpanato evarūpā avijjamānena vijjamānapaññatti nāma. Cakkhusamphasso, sotasamphassotiādīsu cakkhusotādayopi phassopi vijjamānoyeva. Tasmā cakkhumhi samphasso, cakkhuto jāto samphasso, cakkhussa vā phalabhūto samphasso cakkhusamphassoti evaṃ vijjamānena vijjamānassa paññāpanato evarūpā vijjamānena vijjamānapaññatti nāma. Khattiyaputto, brāhmaṇaputto, seṭṭhiputtotiādīsu khattiyādayopi avijjamānā, puttopi. Tasmā khattiyassa putto khattiyaputtoti evaṃ avijjamānena avijjamānassa paññāpanato evarūpā avijjamānena avijjamānapaññatti nāma. Tāsu imasmiṃ pakaraṇe purimā tissova paññattiyo labbhanti. ‘‘Khandhapaññatti…pe… indriyapaññattī’’ti imasmiñhi ṭhāne vijjamānasseva paññāpitattā vijjamānapaññatti labbhati. ‘‘Puggalapaññattī’’ti pade avijjamānapaññatti. Parato pana ‘tevijjo’, ‘chaḷabhiñño’tiādīsu vijjamānena avijjamānapaññatti labbhatīti.
按照注释书之外的阿阇梨传统,还有另外六种施设:依止施设、比拟施设、合集施设、安立施设、同类施设、相续施设。其中,就像色、受等法一样,虽然以究竟胜义来说,某法的自性不可得,但依止色、受等各种蕴,把它们当作所依、当作原因,然后以同一或别异的方式,被共许为“有情”。同样,依止各个部分,被共许为“车”“家”“拳”“灶”;依止那些色等法,被共许为“瓶”“布”;依止日月运行等,被共许为“时”“方”;依止某种禅修所缘相和修习功德,把它们当作所依、当作原因,以某种方式显现出来的取相、似相——这一类就叫做依止施设。而且,这是从“应当被施设”的意义上才叫施设,不是从“施设作用”的意义上叫施设。至于对那个意义的施设作用,那只是不存在施设。
Aṭṭhakathāmuttakena pana ācariyanayena aparāpi cha paññattiyo – upādāpaññatti, upanidhāpaññatti, samodhānapaññatti, upanikkhittapaññatti, tajjāpaññatti, santatipaññattīti . Tattha yo rūpavedanādīhi ekattena vā aññattena vā rūpavedanādayo viya saccikaṭṭhaparamatthena anupalabbhasabhāvopi rūpavedanādibhede khandhe upādāya nissāya kāraṇaṃ katvā sammato satto. Tāni tāni aṅgāni upādāya ratho gehaṃ muṭṭhi uddhananti ca; te teyeva rūpādayo upādāya ghaṭo paṭo; candasūriyaparivattādayo upādāya kālo, disā; taṃ taṃ bhūtanimittañceva bhāvanānisaṃsañca upādāya nissāya kāraṇaṃ katvā sammataṃ tena tenākārena upaṭṭhitaṃ uggahanimittaṃ paṭibhāganimittanti ayaṃ evarūpā upādāpaññatti nāma. Paññapetabbaṭṭhena cesā paññatti nāma, na paññāpanaṭṭhena. Yā pana tassatthassa paññāpanā, ayaṃ avijjamānapaññattiyeva.
把第一、第二等拿来作前提,而安立为第二、第三等;把彼此拿来互相比较,而安立为长、短、远、近等,这种施设就叫比拟施设。而且,这种比拟施设又按观待其他、手中所持、相应、叠加、不远、影像、多分、殊胜等差别,分成许多种类。
Yā paṭhamadutiyādīni upanidhāya dutiyaṃ tatiyantiādikā, aññamaññañca upanidhāya dīghaṃ rassaṃ, dūraṃ, santikantiādikā paññāpanā; ayaṃ upanidhāpaññatti nāma. Apicesā upanidhāpaññatti – tadaññāpekkhūpanidhā, hatthagatūpanidhā, sampayuttūpanidhā, samāropitūpanidhā, avidūragatūpanidhā , paṭibhāgūpanidhā, tabbahulūpanidhā, tabbisiṭṭhūpanidhātiādinā bhedena anekappakārā.
在这其中,像“第二”“第三”这类说法,是相对于另一个东西来说才成立的,所以叫观待其他的近置。“持伞者”“持刀者”这类说法,是依据手里拿着的东西来说的,所以叫手中所持的近置。“戴耳环者”“戴顶冠者”“戴宝冠者”这类说法,是依据所佩戴的东西来说的,所以叫所佩戴的近置。“粮车”“酥油罐”这类说法,是依据所装载的东西来说的,所以叫所装载的近置。“因陀罗娑罗窟”“毕陵伽窟”“舍利娑迦”这类说法,是依据不远处的某个东西来说的,所以叫不远处之物的近置。“金色者”“牛步者”这类说法,是依据相似性来说的,所以叫相似的近置。“莲华声者”“婆罗门村”这类说法,是依据其数量众多来说的,所以叫其众多的近置。“摩尼迦咤迦”“金刚迦咤迦”这类说法,是依据其殊胜性来说的,所以叫其殊胜的近置。
Tattha dutiyaṃ tatiyantiādikāva tadaññaṃ apekkhitvā vuttatāya tadaññāpekkhūpanidhā nāma. Chattapāṇi, satthapāṇītiādikā hatthagataṃ upanidhāya vuttatāya hatthagatūpanidhā nāma. Kuṇḍalī, sikharī, kiriṭītiādikā sampayuttaṃ upanidhāya vuttatāya sampayuttūpanidhā nāma. Dhaññasakaṭaṃ, sappikumbhotiādikā samāropitaṃ upanidhāya vuttatāya samāropitūpanidhā nāma. Indasālaguhā, piyaṅguguhā, serīsakantiādikā avidūragataṃ upanidhāya vuttatāya avidūragatūpanidhā nāma. Suvaṇṇavaṇṇo, usabhagāmītiādikā paṭibhāgaṃ upanidhāya vuttatāya paṭibhāgūpanidhā nāma. Padumassaro, brāhmaṇagāmotiādikā tabbahulaṃ upanidhāya vuttatāya tabbahulūpanidhā nāma. Maṇikaṭakaṃ, vajirakaṭakantiādikā tabbisiṭṭhaṃ upanidhāya vuttatāya tabbisiṭṭhūpanidhā nāma.
不过,如果看着那些事物各自的聚合,而安立“三杖”“八足板”“谷堆”“花堆”等名称,这就叫聚合施设。如果把前一个放在前一个上面,而安立“二”“三”“四”等名称,这就叫叠放施设。如果看着各种法的自性,而安立“地”“火”“硬”“热”等名称,这就叫依自性施设。如果看着相续没有间断,而安立“八十岁的人”“九十岁的人”等名称,这就叫相续施设。在这些施设里,依自性施设就是真实存在的施设。其余的则属于不真实存在那一类,而且是以不真实存在的方式归入不真实存在那一类。
Yā pana tesaṃ tesaṃ samodhānamapekkhitvā tidaṇḍaṃ, aṭṭhapadaṃ, dhaññarāsi, puppharāsītiādikā paññāpanā, ayaṃ samodhānapaññatti nāma. Yā purimassa purimassa upanikkhipitvā dve, tīṇi, cattārītiādikā paññāpanā, ayaṃ upanikkhittapaññatti nāma. Yā taṃ taṃ dhammasabhāvaṃ apekkhitvā pathavī, tejo, kakkhaḷatā, uṇhatātiādikā paññāpanā, ayaṃ tajjāpaññatti nāma. Yā pana santativicchedābhāvaṃ apekkhitvā āsītiko, nāvutikotiādikā paññāpanā, ayaṃ santatipaññatti nāma. Etāsu pana tajjāpaññatti vijjamānapaññattiyeva. Sesā avijjamānapakkhañceva, avijjamānena avijjamānapakkhañca bhajanti.
依注疏未载的阿阇梨传承方法,还有另外六种施设:作用施设、形状施设、性别施设、地施设、个别施设、无为施设。其中,依作用来安立“诵者”“说法者”等,叫作用施设。依形状来安立“瘦”“胖”“圆”“方”等,叫形状施设。依性别来安立“女人”“男人”等,叫性别施设。依地来安立“欲界”“色界”“无色界”“憍萨罗人”“摩偷罗人”等,叫地施设。仅仅依个别命名来安立“帝须”“龙”“善心”等,叫个别施设。对无为法安立“灭”“涅槃”等,叫无为施设。在这些当中,一部分地施设以及无为施设是真实存在的施设;作用施设则依靠真实存在的法,而属于非真实存在的类别。其余的则叫非真实存在的施设。
Aṭṭhakathāmuttakena ācariyanayeneva aparāpi cha paññattiyo – kiccapaññatti, saṇṭhānapaññatti, liṅgapaññatti, bhūmipaññatti, paccattapaññatti, asaṅkhatapaññattīti. Tattha bhāṇako, dhammakathikotiādikā kiccavasena paññāpanā kiccapaññatti nāma. Kiso, thūlo, parimaṇḍalo, caturassotiādikā saṇṭhānavasena paññāpanā saṇṭhānapaññatti nāma. Itthī, purisotiādikā liṅgavasena paññāpanā liṅgapaññati nāma. Kāmāvacarā, rūpāvacarā, arūpāvacarā, kosalakā, mādhurātiādikā bhūmivasena paññāpanā bhūmipaññatti nāma. Tisso , nāgo, sumanotiādikā paccattanāmakaraṇamattavasena paññāpanā paccattapaññatti nāma. Nirodho, nibbānantiādikā asaṅkhatadhammassa paññāpanā asaṅkhatapaññatti nāma. Tattha ekaccā bhūmipaññatti asaṅkhatapaññatti ca vijjamānapaññattiyeva, kiccapaññatti vijjamānena avijjamānapakkhaṃ bhajati. Sesā avijjamānapaññattiyo nāma.
2现在,对于那些在总说部分已经简要显示了自相的施设,要先就着简说的方式,把它们的基础加以分析,然后依展示的方式把它们显示出来,所以说“以何为量”等话。在这里,先应当这样理解所问的意思:对于诸蕴,这种“蕴”的施设、显示、安立,它是以什么为量而成立的呢?这是想要说明而提出的问题。后面“以何为量……处”等问句,也应同样理解。在回答中,也应当这样理解其意:以某种施设,或简说为五蕴,或分别说为“色蕴……乃至……识蕴”;在那里,也可以说色蕴属于欲界,其余四蕴通于四地等,这样的施设就成立;以这个量,诸蕴的“蕴”这一施设就成立。
2. Idāni yāsaṃ paññattīnaṃ uddesavāre saṅkhepato sarūpadassanaṃ kataṃ, saṅkhepatoyeva tāva tāsaṃ vatthuṃ vibhajitvā dassanavasena tā dassetuṃ kittāvatātiādimāha. Tattha pucchāya tāva evamattho veditabbo – yā ayaṃ khandhānaṃ ‘khandhā’ti paññāpanā, dassanā, ṭhapanā, sā kittakena hotīti kathetukamyatāpucchā. Parato kittāvatā āyatanānantiādīsupi eseva nayo. Vissajjanepi evamattho veditabbo – yattakena paññāpanena saṅkhepato pañcakkhandhāti vā pabhedato ‘‘rūpakkhandho…pe… viññāṇakkhandho’’ti vā; tatrāpi rūpakkhandho kāmāvacaro, sesā catubhūmikāti vā evarūpaṃ paññāpanaṃ hoti; ettakena khandhānaṃ ‘khandhā’ti paññatti hoti.
3同样地,以某种施设方式,既可以略说为十二处,也可以分别说为“眼处……乃至……法处”;在这里,也可以说前十处属于欲界,后二处通于四地等等,这样的施设方式就是如此;以这样的范围,就有了对诸处的“处”这一施设。
3. Tathā yattakena paññāpanena saṅkhepato dvādasāyatanānīti vā, pabhedato ‘‘cakkhāyatanaṃ…pe… dhammāyatana’’nti vā; tatrāpi dasāyatanā kāmāvacarā , dvāyatanā catubhūmikāti vā, evarūpaṃ paññāpanaṃ hoti; ettakena āyatanānaṃ āyatanānīti paññatti hoti.
4以这样的施设方式,或者简略地说为十八界,或者分别地说为“眼界……意识界”;在这里,也可以说十六界属于欲界,二界通于四地等等,这样的施设就发生了;以这个范围,就是对诸界的“界”的施设。
4. Yattakena paññāpanena saṅkhepato aṭṭhārasa dhātuyoti vā , pabhedato ‘‘cakkhudhātu…pe… manoviññāṇadhātū’’ti vā; tatrāpi soḷasa dhātuyo kāmāvacarā, dve dhātuyo catubhūmikāti vā evarūpaṃ paññāpanaṃ hoti; ettakena dhātūnaṃ dhātūti paññatti hoti.
5以这样的施设方式,或者简略地说为四谛,或者分别地说为“苦谛……灭谛”;在这里,也可以说两个谛是世间的、两个谛是出世间的等等,这样的施设就成立;以这个范围为限度,就有了对诸谛的“谛”这一施设。
5. Yattakena paññāpanena saṅkhepato cattāri saccānīti vā, pabhedato ‘‘dukkhasaccaṃ…pe… nirodhasacca’’nti vā; tatrāpi dve saccā lokiyā, dve saccā lokuttarāti vā evarūpaṃ paññāpanaṃ hoti; ettakena saccānaṃ ‘saccānī’ti paññatti hoti.
6按某种施设方式,或者简略地说为二十二根,或者分别地展开说为“眼根……乃至具知根”;在这当中,也可以说十根属于欲界、九根是混合的、三根是出世间的——这样的施设就是存在的。就凭这些,对诸根安立了“根”这个施设。到此为止,已经按简略的方式分析了基础,并通过展示的方式,说明了五种施设。
6. Yattakena paññāpanena saṅkhepato bāvīsatindriyānīti vā, pabhedato ‘‘cakkhundriyaṃ…pe… aññātāvindriya’’nti vā; tatrāpi dasindriyāni kāmāvacarāni, navindriyāni missakāni, tīṇi indriyāni lokuttarānīti vā evarūpaṃ paññāpanaṃ hoti; ettakena indriyānaṃ indriyānīti paññatti hoti. Ettāvatā saṅkhepato vatthuṃ vibhajitvā dassanavasena pañca paññattiyo dassitā honti.
7现在,为了详细地分别所依之处,并按照展示的方式来显示人施设,所以说了“时解脱、非时解脱”等。因为正自觉者就像在芝麻中榨油、在树皮中取纤维一样,已经在下面的《分别论》中毫无遗漏地讲述了这五种施设所依的蕴等法,所以他在此只简略地讲述。第六种人施设,在下面根本没有讲过。在这里也只是在摄颂中简略地讲了;因此,想要详细讲述它的人,就从“时解脱、非时解脱”这一法开始,一直到十法,安立了论母。
7. Idāni vitthārato vatthuṃ vibhajitvā dassanavasena puggalapaññattiṃ dassetuṃ samayavimutto asamayavimuttotiādimāha. Sammāsambuddhena hi tile visārayamānena viya, vāke hīrayamānena viya ca, heṭṭhā vibhaṅgappakaraṇe imāsaṃ pañcannaṃ paññattīnaṃ vatthubhūtā khandhādayo nippadesena kathitāti tena te idha ekadeseneva kathesi. Chaṭṭhā puggalapaññatti heṭṭhā akathitāva. Idhāpi uddesavāre ekadeseneva kathitā; tasmā taṃ vitthārato kathetukāmo samayavimutto asamayavimuttoti ekakato paṭṭhāya yāva dasakā mātikaṃ ṭhapesīti.