三法论母句的解释巴利
Tikamātikāpadavaṇṇanā
当我这样宣说这部阿毗达摩论时,
请专心听,这样的说法确实很难遇到。巴利
Iti me bhāsamānassa, abhidhammakathaṃ imaṃ; Avikkhittā nisāmetha, dullabhā hi ayaṃ kathāti.
这样,随着阿毗达摩的论说已被认可,宣说的时机也就到了。其中,所谓阿毗达摩,就是《法集论》等七部论书;《法集论》又按心生品等分为四品;心生品则按论母与分别说分为两种;其中以论母为先;论母又分为三法论母和二法论母两种;其中以三法论母为先;三法论母中又以善三法为先,善三法中又以“善法”这一句为最先。因此——巴利
Evaṃ paṭiññātāya abhidhammakathāya kathanokāso sampatto. Tattha yasmā abhidhammo nāma dhammasaṅgaṇīādīni sattappakaraṇāni; dhammasaṅgaṇīpi cittuppādakaṇḍādīnaṃ vasena cattāri kaṇḍāni; cittuppādakaṇḍampi mātikāpadabhājanīyavasena duvidhaṃ; tattha mātikā ādi; sāpi tikamātikā dukamātikāti duvidhā; tattha tikamātikā ādi; tikamātikāyapi kusalattikaṃ kusalattikepi kusalā dhammāti idaṃ padaṃ; tasmā –
从现在开始,我要讲这部深奥的阿毗达摩论。
请一心听所说,诸善人啊,善哉。巴利
Ito paṭṭhāya gambhīraṃ, abhidhammakathaṃ imaṃ; Vuccamānaṃ nisāmetha, ekaggā sādhu sādhavoti.
1 “善法、不善法、无记法”——这个首先以第一个词而得名的,就叫作“善三法”。“与乐受相应的法、与苦受相应的法、与不苦不乐受相应的法”——这个以全部的词而得名的,就叫作“受三法”。这样,或者依第一个词,或者依全部的词,应当知道一切三法组和二法组的名目。所有这些三法组和二法组,都是依十五个部分来安立的。三法组有一个部分,二法组有十四个部分。“因法、非因法”等六种二法组,无论从文句上还是从义理上,都彼此相关联,像花环的扣结一样,像陶瓶叠在一起一样,紧密相连而安住,所以叫作“因聚”。此后,“有缘法、无缘法”等七种二法组,彼此没有关联,只是依二法组的共通性一一拣择出来,分别安置在各个聚之间;又因为相对于其他大间二法组来说比较微小,所以应当知道它们叫“小间二法组”。此后,依漏二法组等六种,叫“漏聚”;同样,依结二法组等,叫“结聚”;同样,依系、暴流、轭、盖二法组等,叫“系、暴流、轭、盖聚”;依邪执二法组等五种,叫“邪执聚”。以上七聚,都应当知道。此后,“有所缘法”等十四种二法组,叫“大间二法组”。此后,取二法组等六种,叫“取聚”。此后,烦恼二法组等八种,叫“烦恼聚”。此后,见断二法组等十八种,因为安置在阿毗达摩论母的末尾,所以叫“后二法组”。而“属明分之法、属无明分之法”等四十二种二法组,叫“经分别二法组”。这样,应当知道这一切,都是依这十五个部分来安立的。巴利
1. ‘‘Kusalā dhammā, akusalā dhammā, abyākatā dhammā’’ti ayaṃ tāva ādipadena laddhanāmo kusalattiko nāma. ‘‘Sukhāya vedanāya sampayuttā dhammā, dukkhāya vedanāya sampayuttā dhammā, adukkhamasukhāya vedanāya sampayuttā dhammā’’ti ayaṃ sabbapadehi laddhanāmo vedanāttiko nāma. Evaṃ ādipadavasena vā sabbapadavasena vā sabbesampi tikadukānaṃ nāmaṃ veditabbaṃ . Sabbeva cete pañcadasahi paricchedehi vavatthitā. Tikānañhi eko paricchedo, dukānaṃ catuddasa. ‘‘Hetū dhammā, nahetū dhammā’’tiādayo hi cha dukā ganthato ca atthato ca aññamaññasambandhena kaṇṇikā viya ghaṭā viya hutvā ṭhitattā ‘hetugocchako’ti vuccati. Tato apare ‘‘sappaccayā dhammā appaccayā dhammā’’tiādayo satta dukā, aññamaññaṃ asambandhā, kevalaṃ dukasāmaññato uccinitvā uccinitvā visuṃ visuṃ gocchakantare ṭhapitattā aññehi ca mahantaradukehi cūḷakattā ‘cūḷantaradukā’ti veditabbā. Tato paraṃ āsavadukādīnaṃ channaṃ vasena ‘āsavagocchako’ ; tathā saṃyojanadukādīnaṃ vasena ‘saṃyojanagocchako’; tathā ganthaoghayoganīvaraṇadukādīnaṃ vasena ‘ganthaoghayoganīvaraṇagocchakā’; parāmāsadukādīnaṃ pañcannaṃ vasena ‘parāmāsagocchako’ti. Sabbepi satta gocchakā veditabbā. Tato paraṃ ‘‘sārammaṇā dhammā’’tiādayo catuddasa dukā ‘mahantaradukā’ nāma. Tato upādānadukādayo cha dukā ‘upādānagocchako’ nāma. Tato kilesadukādayo aṭṭha dukā ‘kilesagocchako’ nāma. Tato paraṃ dassanenapahātabbadukādayo aṭṭhārasa dukā abhidhammamātikāya pariyosāne ṭhapitattā ‘piṭṭhidukā’ nāma. ‘‘Vijjābhāgino dhammā avijjābhāgino dhammā’’tiādayo pana dvācattālīsa dukā ‘suttantikadukā’ nāma. Evaṃ sabbepete pañcadasahi paricchedehi vavatthitāti veditabbā.
这样判定之后,这些(三法组和二法组)又按“有部分”和“无部分”分为两类。其中,九个三法组和七十一个二法组,因为涵盖了有部分的色法和非色法,所以叫“有部分”。剩下的十三个三法组和七十一个二法组,叫“无部分”。在三法组里,先说受三法组、寻三法组、喜三法组、已生三法组、过去三法组,以及四种所缘三法组——这九个三法组叫“有部分”。在二法组里,从因聚等九聚直到取聚为止,每聚末尾各有三个二法组;烦恼聚末尾有四个二法组;“与心相应法、与心不相应法”和“与心结合法、与心不结合法”这两个大间二法组;在经分别二法组中,除了同义二法组、语源二法组、施设二法组、名色二法组这四个之外,其余三十八个二法组——这些就叫“有部分”。除了上面所说的之外,其余所有三法组和二法组,都应当知道是“无部分”。巴利
Evaṃ vavatthitā panete sappadesanippadesavasena dve koṭṭhāsā honti. Tesu hi nava tikā ekasattati ca dukā sappadesānaṃ rūpārūpadhammānaṃ pariggahitattā sappadesā nāma. Avasesā terasa tikā ekasattati ca dukā nippadesā nāma. Tattha tikesu tāva vedanāttiko vitakkattiko pītittiko uppannattiko atītattiko cattāro ārammaṇattikāti ime nava tikā sappadesā nāma. Dukesu hetugocchakādīnaṃ upādānagocchakapariyosānānaṃ navannaṃ gocchakānaṃ pariyosāne tayo tayo dukā, kilesagocchakapariyosāne cattāro dukā, ‘‘cittasampayuttā dhammā, cittavippayuttā dhammā’’‘‘cittasaṃsaṭṭhā dhammā, cittavisaṃsaṭṭhā dhammā’’ti dve mahantaradukā, suttantikadukesu adhivacanadukaṃ niruttidukaṃ paññattidukaṃ nāmarūpadukanti ime cattāro duke ṭhapetvā avasesā aṭṭhatiṃsa dukā cāti ete sappadesā nāma. Vuttāvasesā tikadukā sabbepi nippadesāti veditabbā.
现在,依次解释“善法”等论母词句。“善”这个词,出现在健康、无过失、善巧、乐报等含义中。比如在“尊者是否健康?尊者是否安好?”这类语句中,它表示健康。在“尊者,什么是善的身行?大王,凡是无过失的身行”,以及“尊者,还有更殊胜的,就是世尊如何对诸善法说法”这类语句中,它表示无过失。在“你善巧于车的各部分和零件”“善巧于歌舞、受过训练的四种女子”这类语句中,它表示善巧。在“诸比丘,因为受持诸善法”“因为造作、积集了善业”这类语句中,它表示乐报。这里这个“善”字,在健康、无过失、乐报这三个含义上都适用。巴利
Idāni kusalā dhammātiādīnaṃ mātikāpadānaṃ ayamanupubbapadavaṇṇanā – ‘kusala’-saddo tāva ārogyaanavajjachekasukhavipākesu dissati. Ayañhi ‘‘kacci nu bhoto kusalaṃ, kacci bhoto anāmaya’’ntiādīsu (jā. 1.15.146; 2.20.129) ārogye dissati. ‘‘Katamo pana, bhante, kāyasamācāro kusalo? Yo kho, mahārāja, kāyasamācāro anavajjo’’ti (ma. ni. 2.361) ca, ‘‘aparaṃ pana, bhante, etadānuttariyaṃ yathā bhagavā dhammaṃ deseti kusalesu dhammesū’’ti (dī. ni. 3.145) ca evamādīsu anavajje. ‘‘Kusalo tvaṃ rathassa aṅgapaccaṅgānaṃ’’ (ma. ni. 2.87), ‘‘kusalā naccagītassa sikkhitā cāturitthiyo’’tiādīsu (jā. 2.22.94) cheke. ‘‘Kusalānaṃ, bhikkhave, dhammānaṃ samādānahetu’’ (dī. ni. 3.80), ‘‘kusalassa kammassa katattā upacitattā’’tiādīsu (dha. sa. 431) sukhavipāke. Svāyamidha ārogyepi anavajjepi sukhavipākepi vattati.
不过,“法”这个词还出现在教法、因、功德、无众生、无命等含义中。比如在“他学习法——经、应颂”这类语句里,它指的是教法;在“对因的智慧就是法辨析”这类语句里,它指的是因。巴利
Dhammasaddo panāyaṃ pariyattihetuguṇanissattanijjīvatādīsu dissati. Ayañhi ‘‘dhammaṃ pariyāpuṇāti suttaṃ geyya’’ntiādīsu (a. ni. 4.102) pariyattiyaṃ dissati. ‘‘Hetumhi ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā’’tiādīsu (vibha. 720) hetumhi.
法和非法这两者,并不会带来相同的果报。
非法把人带向地狱,法让人到达善趣。巴利
‘‘Na hi dhammo adhammo ca, ubho samavipākino; Adhammo nirayaṃ neti, dhammo pāpeti suggati’’nti. (theragā. 304; jā. 1.15.386) –
在“功德”等语境中。比如《法集论》说“而在那时,诸法存在”,《长部》说“于诸法中随观法而住”等,这些都是从“没有有情、没有生命”的角度来说的。这里也一样,只适用于“没有有情、没有生命”这个意思。巴利
Ādīsu guṇe. ‘‘Tasmiṃ kho pana samaye dhammā honti’’ (dha. sa. 121), ‘‘dhammesu dhammānupassī viharatī’’tiādīsu (dī. ni. 2.373) nissattanijjīvatāyaṃ. Svāyamidhāpi nissattanijjīvatāyameva vaṭṭati.
这里解释词义:能摧毁、动摇、震动、击破那些卑劣恶劣之法,所以叫“善”。或者,以卑劣的方式而存在,所以叫“库沙”(kusa,恶)。那些切断被称为不善的“库沙”的,所以叫“善”。或者,对于卑劣之法能削减、令变薄、令灭尽,这种智就叫“库沙”。依这个“库沙”而应被取得,所以叫“善”;应被掌握、应被令生起,这是它的意思。又像库沙草会割伤伸入两边的手部一样,这些法也切断以已生和未生两种方式存在的烦恼那一方。因此,像库沙草一样割断,所以也叫“善”。而能保持自性的,就是“法”。或者被诸缘所保持,或者按自性被保持,所以叫“法”。非善即不善。就像朋友的对立面是非朋友,贪等的对立面是无贪等一样,这是善的对立面之义。未被记说者称为无记,意思是没有以善或不善的状态被说明。其中,具有无过失、乐异熟特相的,是善;具有有过失、苦异熟特相的,是不善;具有无异熟特相的,是无记。巴利
Vacanattho panettha – kucchite pāpake dhamme salayanti calayanti kampenti viddhaṃsentīti kusalā. Kucchitena vā ākārena sayantīti kusā. Te akusalasaṅkhāte kuse lunanti chindantīti kusalā. Kucchitānaṃ vā sānato tanukaraṇato osānakaraṇato ñāṇaṃ kusaṃ nāma. Tena kusena lātabbāti kusalā; gahetabbā pavattetabbāti attho. Yathā vā kusā ubhayabhāgagataṃ hatthappadesaṃ lunanti, evamimepi uppannānuppannabhāvena ubhayabhāgagataṃ kilesapakkhaṃ lunanti. Tasmā kusā viya lunantītipi kusalā. Attano pana sabhāvaṃ dhārentīti dhammā. Dhāriyanti vā paccayehi, dhārīyanti vā yathāsabhāvatoti dhammā. Na kusalā akusalā. Mittapaṭipakkhā amittā viya, lobhādipaṭipakkhā alobhādayo viya ca, kusalapaṭipakkhāti attho. Na byākatāti abyākatā, kusalākusalabhāvena akathitāti attho. Tesu pana anavajjasukhavipākalakkhaṇā kusalā, sāvajjadukkhavipākalakkhaṇā akusalā, avipākalakkhaṇā abyākatā.
那么,这些“善”或“法”等词,到底是同义还是不同义呢?这里又该怎么理解?如果它们是同义的,那么“善法”这个说法就会变得像“善不善”那样了。如果它们是不同义的,就会变成三法组和二法组成了六组和四组,而且词语之间也会失去关联。巴利
Kiṃ panetāni ‘kusalā’ti vā ‘dhammā’ti vātiādīni ekatthāni udāhu nānatthānīti? Kiñcettha? Yadi tāva ekatthāni ‘kusalā dhammā’ti idaṃ ‘kusalākusalā’tivuttasadisaṃ hoti. Atha nānatthāni tikadukānaṃ chakkacatukkabhāvo āpajjati padānañca asambandho.
就像说“善”“色”“具眼者”时,这些词在意义上互不观待,彼此没有任何关联;同样,在这里也会出现词与词之间没有关联的问题。而缺少前后关联的词,就叫做没有用处。而且,这还与后面“哪些法是善”的提问相矛盾。因为法并不是善,可这里却说“哪些法是善”。另一种说法是:如果这些词是同义的,那么由于三种“法”是同一的,善等也就变成同一的了。因为随善等之后的三种“法”,都以法的身份而同一。因此,与三种法在意义上没有差别的善等,也就变成同一的,即“凡是善,那就是不善,那就是无记”。如果你们不接受三种法是同一的,而说“以善为首的法是一个,以不善为首的法是另一个,以无记为首的法是另一个”,那么在这种情况下,法就意味着“有”,而与“有”不同的就是“非有”。这样一来,以善为首的、被称为“有”的法,相对于以不善为首的法,就成了“非有”;以无记为首的也一样。而与它们不同的,还有以善为首的法。这样,当法变成了非有,与法没有差别的善等也就只能是非有了。巴利
Yathā hi ‘kusalā’ ‘rūpaṃ’‘cakkhumā’ti vutte atthavasena aññamaññaṃ anolokentānaṃ padānaṃ na koci sambandho, evamidhāpi padānaṃ asambandho āpajjati. Pubbāparasambandharahitāni ca padāni nippayojanāni nāma honti. Yāpi cesā parato ‘katame dhammā kusalā’ti pucchā, tāyapi saddhiṃ virodho āpajjati. Neva hi dhammā kusalā; atha ca panidaṃ vuccati – katame dhammā ‘kusalā’ti. Aparo nayo – yadi etāni ekatthāni, tiṇṇaṃ ‘dhammānaṃ’ ekattā kusalādīnampi ekattaṃ āpajjati. Kusalādiparānañhi tiṇṇampi ‘dhammānaṃ’ dhammabhāvena ekattaṃ. Tasmā dhammattayena saddhiṃ atthato ninnānatthānaṃ kusalādīnampi ekattaṃ āpajjati. ‘Yadeva kusalaṃ, taṃ akusalaṃ, taṃ abyākata’nti. ‘Athāpi tiṇṇaṃ dhammānaṃ ekattaṃ na sampaṭicchatha, aññova kusalaparo dhammo, añño akusalaparo dhammo, añño abyākataparo dhammoti vadatha, evaṃ sante dhammo nāma bhāvo, bhāvato ca añño abhāvoti kusalaparā bhāvasaṅkhātā dhammā añño akusalaparo dhammo abhāvo siyā, tathā abyākataparo. Tehi ca añño kusalaparopi. Evaṃ abhāvattaṃ āpannehi dhammehi anaññe kusalādayopi abhāvāyeva siyu’nti.
这一切都毫无根据。为什么呢?因为这是依据随顺认可而成立的世俗言说。世俗言说确实是:对诸种意义怎样被认可、怎样被接受,就那样成立。而在“善法”这类说法中,并不是以“善”在前来说“法”、以“法”在后来说“善”的这种表达,像“善、善”那样因为自身没有意义上的差别而被智者接受;也不像“善”“色”“眼”这些词那样彼此之间毫无关联而被接受。这里,“善”这个词被认可为能表明无过失、乐异熟的意义,“不善”被认可为能表明有过失、苦异熟的意义,“无记”被认可为能表明无异熟的意义,“法”被认可为能表明保持自性等意义。当这个词在它们中任何一个的邻近处被说出时,就显示了自身意义的共通之处,因为它们全都以保持自性等为特相,所以都是“法”。而“善”等词放在“法”这个词前面说出时,则显示了它们各自的意义差别,因为法可以是善,可以是不善,也可以是无记。这样一来,它们被分别说出时,因为只表明各自的意义而被认可;与“法”这个词一起说出时,因为表明各自意义的共通性或差别,而在世间被智者认可。因此,这里通过区分同义和异义所提出的那些指责理由,全都是毫无根据的。以上就是对善三法逐词的解释。其余三法组和二法组,也应当以同样的方式理解;接下来只说明其中的差别。巴利
Sabbametaṃ akāraṇaṃ. Kasmā? Yathānumativohārasiddhitoti. Vohāro hi yathā yathā atthesu anumato sampaṭicchito tathā tatheva siddho. Na cāyaṃ ‘‘kusalā dhammā’’tiādīsu kusalapubbo dhammābhilāpo dhammaparo ca kusalābhilāpo, yathā ‘kusalā kusalā’ti evaṃ, attano atthavisesābhāvena paṇḍitehi sampaṭicchito; na ca ‘kusalā’ ‘rūpaṃ’cakkhumāsaddā viya aññamaññaṃ anolokitatthabhāvena. ‘Kusala’-saddo panettha anavajjasukhavipākasaṅkhātassa atthassa jotakabhāvena sampaṭicchito, ‘akusala’-saddo sāvajjadukkhavipākatthajotakattena, ‘abyākata’-saddo avipākatthajotakattena, ‘dhamma’-saddo sabhāvadhāraṇādiatthajotakattena. So etesaṃ aññatarānantare vuccamāno attano atthasāmaññaṃ dīpeti. Sabbeva hi ete sabhāvadhāraṇādinā lakkhaṇena dhammā. Kusalādisaddā cāpi dhammasaddassa purato vuccamānā attano attano atthavisesaṃ tassa dīpenti. Dhammo hi kusalo vā hoti akusalo vā abyākato vā. Evamete visuṃ visuṃ vuccamānā attano attano atthamattadīpakattena sampaṭicchitā. Dhammasaddena saha vuccamānā attano attano atthasāmaññaṃ atthavisesaṃ vā dīpakattena loke paṇḍitehi sampaṭicchitā. Tasmā yadetamettha ekatthanānātthataṃ vikappetvā dosāropanakāraṇaṃ vuttaṃ sabbametaṃ akāraṇaṃ. Ayaṃ tāva kusalattikassa anupubbapadavaṇṇanā. Imināva nayena sesatikadukānampi nayo veditabbo. Ito paraṃ pana visesamattameva vakkhāma.
2 在“乐受”等语句里,“乐”这个词可以出现在乐受、乐根、乐所缘、乐因、乐缘处、无恼、涅槃等处。比如在“乐的舍断”等语句里,它出现在乐受上;在“诸佛出世是乐”“世间离欲是乐”等语句里,它出现在乐根上;在“摩诃梨,因为色是乐、随乐而至、入于乐”等语句里,它出现在乐所缘上;在“比丘们,这是乐的同义词,也就是福德”等语句里,它出现在乐因上;在“比丘们,诸天界有多么乐,这难以用言语表达”“不见欢喜园的人不知道乐”等语句里,它出现在乐缘处;在“这些法是现法乐住”等语句里,它出现在无恼上;在“涅槃是究竟乐”等语句里,它出现在涅槃上。但在这里,这个词只应当看作乐受。“受”这个词在“已知受生起”等语句里,只用于感受本身。巴利
2.Sukhāya vedanāyātiādīsu ‘sukha’-saddo tāva sukhavedanāsukhamūlasukhārammaṇasukhahetusukhapaccayaṭṭhānaabyābajjhanibbānādīsu dissati. Ayañhi ‘‘sukhassa ca pahānā’’tiādīsu (dī. ni. 1.232) sukhavedanāyaṃ dissati. ‘‘Sukho buddhānaṃ uppādo’’ (dha. pa. 194), ‘‘sukhā virāgatā loke’’tiādīsu (udā. 11; mahāva. 5) sukhamūle ‘‘yasmā ca kho, mahāli, rūpaṃ sukhaṃ sukhānupatitaṃ sukhāvakkanta’’ntiādīsu (saṃ. ni. 3.60) sukhārammaṇe. ‘‘Sukhassetaṃ, bhikkhave, adhivacanaṃ yadidaṃ puññānī’’tiādīsu (a. ni. 7.62) sukhahetumhi. ‘‘Yāvañcidaṃ, bhikkhave, na sukaraṃ akkhānena pāpuṇituṃ yāva sukhā saggā’’ (ma. ni. 3.255), ‘‘na te sukhaṃ pajānanti ye na passanti nandana’’ntiādīsu (saṃ. ni. 1.11) sukhapaccayaṭṭhāne. ‘‘Diṭṭhadhammasukhavihārā ete dhammā’’tiādīsu (ma. ni. 1.82) abyābajjhe. ‘‘Nibbānaṃ paramaṃ sukha’’ntiādisu (dha. pa. 203-204) nibbāne. Idha panāyaṃ sukhavedanāyameva daṭṭhabbo. ‘Vedanā’-saddo ‘‘viditā vedanā uppajjantī’’tiādīsu (ma. ni. 3.208) vedayitasmiṃyeva vattati.
“苦”这个词,出现在苦受、苦事、苦所缘、苦因、苦因处等场合。比如在“苦的舍断”这类句子里,它指的是苦受;在“生也是苦”这类句子里,它指的是苦事;在“摩诃梨,因为色是苦、随苦而至、堕入苦”这类句子里,它指的是苦所缘;在“恶的积聚是苦”这类句子里,它指的是苦因;在“诸比丘,乃至地狱之苦,用言语难以说尽”这类句子里,它指的是苦因处。但在这里,它只应当理解为苦受。巴利
‘Dukkha’-saddo dukkhavedanādukkhavatthudukkhārammaṇadukkhapaccayadukkhapaccayaṭṭhānādīsu dissati. Ayañhi ‘‘dukkhassa ca pahānā’’tiādīsu dukkhavedanāyaṃ dissati. ‘‘Jātipi dukkhā’’tiādīsu (dī. ni. 2.387; vibha. 190) dukkhavatthusmiṃ. ‘‘Yasmā ca kho, mahāli, rūpaṃ dukkhaṃ dukkhānupatitaṃ dukkhāvakkanta’’ntiādīsu dukkhārammaṇe. ‘‘Dukkho pāpassa uccayo’’tiādīsu (dha. pa. 117) dukkhapaccaye. ‘‘Yāvañcidaṃ, bhikkhave, na sukaraṃ akkhānena pāpuṇituṃ yāva dukkhā nirayā’’tiādīsu (ma. ni. 3.250) dukkhapaccayaṭṭhāne. Idha panāyaṃ dukkhavedanāyameva daṭṭhabbo.
这里解释词义:能带来快乐,所以叫“乐”。能带来痛苦,所以叫“苦”。既不是苦也不是乐,所以叫“不苦不乐”。“ma”这个字是按连声规则说出来的。一切受都领纳、体验所缘的味道,所以叫“受”。其中,以体验可意的味道为特征的是乐受,以体验不可意的味道为特征的是苦受,以体验与这两者相反的味道为特征的是不苦不乐受。另外,这里在三种情况下都出现的“相应”一词,它的意思是:以相同的方式结合在一起,所以叫“相应”。以哪些方式呢?以同生等方式。因为在否定“难道没有任何法与其他任何法相应吗?是的”这个问题时,这样说过:“难道不是有某些法与其他某些法俱行、俱生、相杂、同生、同灭、同依处、同所缘吗?”所以,这是依同生等意义来说“相应”。因此,以这些同生等方式相结合,就叫“相应”。巴利
Vacanattho panettha – sukhayatīti sukhā. Dukkhayatīti dukkhā. Na dukkhā na sukhāti adukkhamasukhā. ‘Ma-kāro padasandhivasena vutto. Sabbāpi ārammaṇarasaṃ vedayanti anubhavantīti vedanā. Tāsu iṭṭhānubhavanalakkhaṇā sukhā, aniṭṭhānubhavanalakkhaṇā dukkhā, ubhayaviparītānubhavanalakkhaṇā adukkhamasukhā. Yopanāyaṃ tīsupi padesu ‘sampayutta’-saddo, tassattho – samaṃ pakārehi yuttāti sampayuttā. Katarehi pakārehīti? Ekuppādatādīhi. ‘‘Natthi keci dhammā kehici dhammehi sampayuttāti? Āmantā’’ti hi imassa pañhassa paṭikkhepe ‘‘nanu atthi keci dhammā kehici dhammehi sahagatā sahajātā saṃsaṭṭhā ekuppādā ekanirodhā ekavatthukā ekārammaṇā’’ti (kathā. 473) evaṃ ekuppādatādīnaṃ vasena sampayogattho vutto. Iti imehi ekuppādatādīhi samaṃ pakārehi yuttāti sampayuttā.
3 在三果报(异熟)三法这一组里,善法与不善法彼此不同,它们成熟之后的结果,就叫果报。这是对那些已经进入果报状态的无色法的称呼。果报法,就是本性上属于果报的法。就像众生以生、老为本性,以生、老为自身固有的性质,所以被称为有生法、有老法一样;同样地,从能产生果报这个意义上说,这些法具有果报的本性,以果报为自身固有的性质,这就是它的意思。第三项则是从否定前面两种性质的角度来说的。巴利
3.Vipākattike aññamaññavisiṭṭhānaṃ kusalākusalānaṃ pākāti vipākā. Vipakkabhāvamāpannānaṃ arūpadhammānametaṃ adhivacanaṃ. Vipākadhammadhammāti vipākasabhāvadhammā. Yathā jātijarāsabhāvā jātijarāpakatikā sattā jātidhammā jarādhammāti vuccanti evaṃ vipākajanakaṭṭhena vipākasabhāvā vipākapakatikā dhammāti attho. Tatiyapadaṃ ubhayasabhāvapaṭikkhepavasena vuttaṃ.
4 在“已执取且顺取”这一三法组中,以成为所缘的方式,被与渴爱和邪见相应的业所执取,并作为果报而被把握的,就是“已执取”。成为所缘之后,因为与取相关联而对诸取有利益,就是“顺取”。这是对那些作为取的所缘缘的法的称呼。它们既是已执取,又是顺取,所以叫“已执取且顺取”;这是对有漏业所生的色法和无色法的称呼。按照这个方式,其余两个词也应理解为带有否定含义。巴利
4.Upādinnupādāniyattike ārammaṇakaraṇavasena taṇhādiṭṭhīhi upetena kammunā ādinnā, phalabhāvena gahitāti upādinnā. Ārammaṇabhāvaṃ upagantvā upādānasambandhena upādānānaṃ hitāti upādāniyā. Upādānassa ārammaṇapaccayabhūtānametaṃ adhivacanaṃ. Upādiṇṇā ca te upādāniyā cāti upādiṇṇupādāniyā; sāsavakammanibbattānaṃ rūpārūpadhammānametaṃ adhivacanaṃ. Iti iminā nayena sesapadadvayepi paṭisedhasahito attho veditabbo.
5 在杂染与杂染所依的三法一组中,能造成杂染,就叫杂染,意思是恼害、烧灼。与杂染相应,就是杂染的。以自己为所缘而生起,所以堪受杂染,或者说系属于杂染,因为不超出它作为所缘的状态,所以是杂染所依。这是对成为杂染的所缘缘的那些法的称呼。既是杂染的,又是杂染所依,所以叫杂染杂染所依。其余两句也应当按前面三法一组的同样方式来理解。巴利
5. Saṃkiliṭṭhasaṃkilesikattike saṃkilesetīti saṃkileso, vibādhati, upatāpeti cāti attho. Saṃkilesena samannāgatāti saṃkiliṭṭhā. Attānaṃ ārammaṇaṃ katvā pavattanena saṃkilesaṃ arahanti , saṃkilese vā niyuttā, tassa ārammaṇabhāvānatikkamanatoti saṃkilesikā. Saṃkilesassa ārammaṇapaccayabhūtānametaṃ adhivacanaṃ. Saṃkiliṭṭhā ca te saṃkilesikā cāti saṃkiliṭṭhasaṃkilesikā. Sesapadadvayampi purimattike vuttanayeneva veditabbaṃ.
6 在寻的三法中,以相应方式生起、与寻一起运作的,就是有寻。与伺一起运作的,就是有伺。既是有寻又是有伺,所以叫有寻有伺。两者都不具备的,就是无寻无伺。在寻和伺当中,只有伺是它的量、它的标准,所以这些叫伺量。意思是不再进一步和寻相应。既没有寻,又是伺量,所以叫无寻唯伺量。巴利
6.Vitakkattike sampayogavasena vattamānena saha vitakkena savitakkā. Saha vicārena savicārā. Savitakkā ca te savicārā cāti savitakkasavicārā. Ubhayarahitā avitakkaavicārā. Vitakkavicāresu vicārova mattā, pamāṇaṃ, etesanti vicāramattā. Vicārato uttari vitakkena saddhiṃ sampayogaṃ na gacchantīti attho. Avitakkā ca te vicāramattā cāti avitakkavicāramattā.
7 在喜的三法里,与喜一起达到同生等状态,所以叫“喜俱行”,意思就是与喜相应。剩下两句也是同样的道理。这里说的“舍”,指的是不苦不乐受。因为这种受对苦和乐的生起方式保持舍置,以中舍的方式安住,并以那种方式生起,所以叫“舍”。这样,只取受的三法中的两句,为了显示无喜之乐与有喜之乐的差别,而说了这个三法。巴利
7.Pītittike pītiyā saha ekuppādādibhāvaṃ gatāti pītisahagatā, pītisampayuttāti attho. Sesapadadvayepi eseva nayo. Upekkhāti cettha adukkhamasukhā vedanā vuttā. Sā hi sukhadukkhākārappavattiṃ upekkhati, majjhattākārasaṇṭhitattā tenākārena pavattatīti upekkhā. Iti vedanāttikato padadvayameva gahetvā nippītikassa sukhassa sappītikasukhato visesadassanavasena ayaṃ tiko vutto.
8 在见三法(见、修、非见非修)这一组里,“以见”指的是须陀洹道。因为这条道最先见到涅槃,所以被称为“见”。不过,种姓智虽然比它更早见到涅槃,但就像有人因为有事来到国王面前,远远看见国王坐在象背上在街上行进,被问“你见到国王了吗?”时,他虽然已经看见了,却因为该办的事还没办成,就说“我没看见”。同样,种姓智虽然见到了涅槃,但因为应当完成的断除烦恼还没有做到,所以不称为“见”。因为那种智还处在转向道的阶段。“以修”指的是其余三道。因为其余三道是依着初道已经见到的法,以修习的方式生起的,不会再见到任何前所未见的法,所以称为“修”。第三句是从否定这两者的角度来说的。巴利
8.Dassanattike dassanenāti sotāpattimaggena. So hi paṭhamaṃ nibbānaṃ dassanato dassananti vutto. Gotrabhu pana kiñcāpi paṭhamataraṃ passati, yathā pana rañño santikaṃ kenacideva karaṇīyena āgato puriso dūratova rathikāya carantaṃ hatthikkhandhagataṃ rājānaṃ disvāpi ‘diṭṭho te rājā’ti puṭṭho disvāpi kattabbakiccassa akatattā ‘na passāmī’ti āha. Evameva nibbānaṃ disvāpi kattabbassa kilesappahānassābhāvā na dassananti vuccati. Tañhi ñāṇaṃ maggassa āvajjanaṭṭhāne tiṭṭhati. Bhāvanāyāti sesamaggattayena. Sesamaggattayañhi paṭhamamaggena diṭṭhasmiṃyeva dhamme bhāvanāvasena uppajjati, adiṭṭhapubbaṃ kiñci na passati, tasmā bhāvanāti vuccati. Tatiyapadaṃ ubhayapaṭikkhepavasena vuttaṃ.
9 第九,在其后的三法组(见所断等三法)中,“以见应断的因是这些法的因”,所以叫“以见应断因”。第二句也是同样的道理。第三句不能理解成“既非以见应断也非以修应断的因是这些法的因”,而应该理解成“既非以见应断也非以修应断的因,是这些法所拥有的”。否则的话,无因法就没办法被包含进来了;因为无因法根本不存在那种可以用见或修来断除的因。在有因法当中,如果按前面那种理解,就会变成除了因之外的其余法有断除,而因本身不断除;因为对这些法来说,被称为“既非以见应断也非以修应断”的是那个因,而不是那些其余的法。这两种后果都不是论中所要表达的意思。所以,应该采取“既非以见应断也非以修应断的因,是这些法所拥有的”这个意思,也就是“既非以见应断也非以修应断因”。巴利
9.Tadanantarattike dassanena pahātabbo hetu etesanti dassanena pahātabbahetukā. Dutiyapadepi eseva nayo. Tatiyapade neva dassanena na bhāvanāya pahātabbo hetu etesanti evamatthaṃ aggahetvā neva dassanena na bhāvanāya pahātabbo hetu etesaṃ atthīti evamattho gahetabbo . Itarathā hi ahetukānaṃ aggahaṇaṃ bhaveyya; hetuyeva hi tesaṃ natthi yo dassanabhāvanāhi pahātabbo siyā. Sahetukesupi hetuvajjānaṃ pahānaṃ āpajjati, na hetūnaṃ; hetuyeva hi etesaṃ ‘neva dassanena na bhāvanāya pahātabbo’ti vutto, na te dhammā. Ubhayampi cetaṃ anadhippetaṃ. Tasmā neva dassanena na bhāvanāya pahātabbo hetu etesaṃ atthīti nevadassanena nabhāvanāya pahātabbahetukāti ayamattho gahetabbo.
10 在“积集趣”这一组中,被业和烦恼所积集,所以叫“积集”。这是结生、死亡、趣和转起的名称。成为它的因,以能使之生起的状态而趣向那个积集;或者,有漏善不善法转起于某人,并使该人趣向如前所说的那个积集,所以也叫“积集趣”;这是有漏善法和不善法的名称。正因为如此,从被称为积集的“集”中脱离,涅槃是脱离集的,所以叫“离集”。以它为所缘而转起,因此趣向离集,所以叫“离集趣”;这是圣道的名称。再者,就像砌墙的砖匠一样,随着转起而不断堆积、前进,所以叫“积集趣”。就像一个人摧毁已经堆好的砖块一样,随着转起而不断拆解、前进,所以叫“离集趣”。第三句是通过双遮的方式来说的。巴利
10.Ācayagāmittike kammakilesehi āciyatīti ācayo. Paṭisandhicutigatippavattānaṃ etaṃ nāmaṃ. Tassa kāraṇaṃ hutvā nipphādanakabhāvena taṃ ācayaṃ gacchanti, yassa vā pavattanti taṃ puggalaṃ yathāvuttameva ācayaṃ gamentītipi ācayagāmino; sāsavakusalākusalānaṃ etaṃ adhivacanaṃ. Tato eva ācayasaṅkhātā cayā apetattā, nibbānaṃ apetaṃ cayāti apacayo. Taṃ ārammaṇaṃ katvā pavattanato apacayaṃ gacchantīti apacayagāmino; ariyamaggānametaṃ adhivacanaṃ. Apica pākāraṃ iṭṭhakavaḍḍhakī viya pavattaṃ ācinantā gacchantīti ācayagāmino. Tena citaṃ citaṃ iṭṭhakaṃ viddhaṃsayamāno puriso viya tadeva pavattaṃ apacinantā gacchantīti apacayagāmino. Tatiyapadaṃ ubhayapaṭikkhepena vuttaṃ.
11 在“有学”这一组(三法中):在三学中已生起,所以叫“有学”。七有学圣者的这些法,也叫“有学”。因为所学尚未圆满,自己还在修学,所以也叫“有学”。由于再往上没有可学的了,所以不是“有学”,而是“无学”。或者说,已经达到增长(顶点)的有学,也叫“无学”。这是对阿罗汉果法的称呼。第三句是用双遮的方式来说的。巴利
11.Sekkhattike tīsu sikkhāsu jātāti sekkhā. Sattannaṃ sekkhānaṃ etetipi sekkhā. Apariyositasikkhattā sayameva sikkhantītipi sekkhā. Upari sikkhitabbābhāvato na sekkhāti asekkhā. Vuḍḍhippattā vā sekkhātipi asekkhā. Arahattaphaladhammānaṃ etaṃ adhivacanaṃ. Tatiyapadaṃ ubhayapaṭikkhepena vuttaṃ.
12 在“小”这一组(三法)中,因为从各方面都被割裂,所以称为“小”,也就是微少的意思;就像“小牛粪团”等说法那样。这些法也因为作用力微弱,所以如同小的一样,因此称为“小”;这是欲界法的别名。由于有能力镇伏烦恼、果报广大、相续长久,所以达到了“大”的状态;或者因为是由具有大欲、大精进、大心、大慧的人所进入、所修行的,所以也称为“大”。能作为衡量标准的法,也就是贪等,称为“量”。无论从所缘还是从相应来说,这些法都没有量,而且是对治量的,所以称为“无量”。巴利
12.Parittattike samantato khaṇḍitattā appamattakaṃ parittanti vuccati; ‘parittaṃ gomayapiṇḍa’ntiādīsu (saṃ. ni. 3.96) viya. Imepi appānubhāvatāya parittā viyāti parittā; kāmāvacaradhammānametaṃ adhivacanaṃ. Kilesavikkhambhanasamatthatāya vipulaphalatāya dīghasantānatāya ca mahantabhāvaṃ gatā, mahantehi vā uḷāracchandavīriyacittapaññehi gatā paṭipannātipi mahaggatā. Pamāṇakarā dhammā rāgādayo pamāṇaṃ nāma. Ārammaṇato vā sampayogato vā natthi etesaṃ pamāṇaṃ, pamāṇassa ca paṭipakkhāti appamāṇā.
13 在“小所缘”三法这一节里,以微小之物作为所缘,所以叫“小所缘”。剩下两句也是同样的道理。巴利
13.Parittārammaṇattike parittaṃ ārammaṇaṃ etesanti parittārammaṇā. Sesapadadvayepi eseva nayo.
14 在“劣等三法”这一组里,“劣”指的是低劣的不善法。处在低劣与殊胜之间的,就是“中等的”。其余那些属于三地的法,从“最上”和“不热恼”这两个意义上说是殊胜的;出世间法也是殊胜的。巴利
14.Hīnattike hīnāti lāmakā akusalā dhammā. Hīnappaṇītānaṃ majjhe bhavāti majjhimā. Avasesā tebhūmakā dhammā uttamaṭṭhena atappakaṭṭhena ca paṇītā; lokuttarā dhammā.
15 在邪性三法中,即使有人这样发愿:“愿它们给我带来利益和安乐”,但由于实际上并不会如此;又因为像“在不净等当中执取为净”这样颠倒生起,所以它们的自性就是邪的,因此称为邪性。如果它们要给出果报,那么在五蕴坏灭之后立刻就给出果报,所以是决定的。它们既是邪性,又是决定的,因此称为邪性决定。与上面所说的相反,其自性是正的,因此称为正性。它们既是正性,又是决定的,因为紧接着就给出果报,所以称为正性决定。无论从哪方面说都不决定的,就称为不决定。巴利
15.Micchattattike ‘hitasukhāvahā me bhavissantī’ti evaṃ āsīsitāpi tathā abhāvato, ‘asubhādīsuyeva subha’ntiādi viparītappavattito ca micchāsabhāvāti micchattā; vipākadāne sati khandhabhedānantarameva vipākadānato niyatā; micchattā ca te niyatā cāti micchattaniyatā. Vuttaviparītena atthena sammāsabhāvāti sammattā; sammattā ca te niyatā ca anantarameva phaladānenāti sammattaniyatā. Ubhayathāpi na niyatāti aniyatā.
16 在“道所缘”三法中,能寻求涅槃、探寻涅槃,或者灭除烦恼而前进,所以称为“道”。这些法以道为所缘,所以是“道所缘”。八支圣道以缘的意义作为这些法的因,所以是“道因”。与道相应的因,或者道中的因,就是“道因”。这些因是它们的因,所以也是“道因”。正见本身就是道,也是因。这样,道是这些法的因,所以也是“道因”。以能支配、能令生起的意义来说,道是这些法的增上,所以是“道增上”。巴利
16.Maggārammaṇattike nibbānaṃ maggati, gavesati, kilese vā mārento gacchatīti maggo. Maggo ārammaṇaṃ etesanti maggārammaṇā. Aṭṭhaṅgikopi maggo paccayaṭṭhena etesaṃ hetūti maggahetukā. Maggasampayuttā vā hetū magge vā hetūti maggahetū. Te etesaṃ hetūtipi maggahetukā. Sammādiṭṭhi sayaṃ maggo ceva hetu ca. Iti maggo hetu etesantipi maggahetukā. Abhibhavitvā pavattanaṭṭhena maggo adhipati etesanti maggādhipatino.
17 在“已生”三法中,从生起开始,一直到坏灭为止,已经生起、已经现起运转的,就是“已生”。不是已生的,就是“未生”。因为已经具足了必定生起的那部分因缘,所以将来必定会生起的,就是“当生”。巴利
17.Uppannattike uppādato paṭṭhāya yāva bhaṅgā uddhaṃ pannā gatā pavattāti uppannā. Na uppannāti anuppannā. Pariniṭṭhitakāraṇekadesattā avassaṃ uppajjissantīti uppādino.
18 在“过去三法”这一节里,已经达到了自己的本性或生起等刹那而后超越的,所以叫“过去”。这两者都还没有到来的,就叫“未来”。依靠各自的因缘而生起的,就叫“现在”。巴利
18.Atītattike attano sabhāvaṃ uppādādikkhaṇaṃ vā patvā atikkantāti atītā. Tadubhayampi na āgatāti anāgatā. Taṃ taṃ kāraṇaṃ paṭicca uppannāti paccuppannā.
19 在“随后的三法”这一组里,以过去为所缘的,就是“过去所缘”。剩下两个词也同样是这个道理。巴利
19.Anantarattike atītaṃ ārammaṇaṃ etesanti atītārammaṇā. Sesapadadvayepi eseva nayo.
20 在“内”这一组三法中,所谓“内”,是指这样生起时的执取——“如此运作的我们就是我”,或者像“我们将要去”这样,把自我当作主体、带着这种意图而运作。不过,“内”这个词出现在四种含义里:行境的内、自身的内、内处的内、境界的内。比如“阿难,比丘应当就在那先前所得的定相上,把心安住在内”(中部3.188),以及“以内心为乐、得定”(法句362)等,这里出现在“行境的内”中。“内净信”(长部1.228;法集161)、“于内法中随观法而住”(长部2.373)等,是“自身的内”。“六内处”(中部3.304)等,是“内处的内”。“阿难,这正是如来所证悟的住法,即不作意一切相,进入并安住于内的空”(中部3.187)等,是“境界的内”,意思是自在之处。因为果定对诸佛来说就叫自在之处。但在这里,指的是“自身的内”。因此应当知道,在自己相续中生起的、属于个人的法,就是“内”。与此相对,属于外在的、无论与根相连还是不与根相连,都叫“外”。第三句就是依据这两者来说的。巴利
20.Ajjhattattike ‘evaṃ pavattamānā mayaṃ attā’ti gahaṇaṃ, ‘gamissāmā’ti iminā viya adhippāyena attānaṃ adhikāraṃ katvā pavattāti ajjhattā. ‘Ajjhatta’-saddo panāyaṃ gocarajjhatte niyakajjhatte ajjhattajjhatte visayajjhatteti catūsu atthesu dissati. ‘‘Tenānanda, bhikkhunā tasmiṃyeva purimasmiṃ samādhinimitte ajjhattameva cittaṃ saṇṭhapetabbaṃ’’ (ma. ni. 3.188), ‘‘ajjhattarato samāhito’’tiādīsu (dha. pa. 362) hi ayaṃ gocarajjhatte dissati. ‘‘Ajjhattaṃ sampasādanaṃ’’ (dī. ni. 1.228; dha. sa. 161), ‘‘ajjhattaṃ vā dhammesu dhammānupassī viharatī’’tiādīsu (dī. ni. 2.373) niyakajjhatte. ‘‘Cha ajjhattikāni āyatanānī’’tiādīsu (ma. ni. 3.304) ajjhattajjhatte. ‘‘Ayaṃ kho panānanda, vihāro tathāgatena abhisambuddho yadidaṃ sabbanimittānaṃ amanasikārā ajjhattaṃ suññataṃ upasampajja viharatī’’tiādīsu (ma. ni. 3.187) visayajjhatte; issariyaṭṭhāneti attho. Phalasamāpatti hi buddhānaṃ issariyaṭṭhānaṃ nāma. Idha pana niyakajjhatte adhippeto. Tasmā attano santāne pavattā pāṭipuggalikā dhammā ajjhattāti veditabbā. Tato bāhirabhūtā pana indriyabaddhā vā anindriyabaddhā vā bahiddhā nāma. Tatiyapadaṃ tadubhayavasena vuttaṃ.
21 21. 关于“随后的三法组”,是就那些同样的三种法作为所缘而生起的方式来说的。巴利
21. Anantarattiko teyeva tippakārepi dhamme ārammaṇaṃ katvā pavattanavasena vutto.
22 22. 在“可见有对”三法组中,与称为“可见性”的“见”一起,所以是“可见”;与称为“有对性”的“碍”一起,所以是“有对”。既是可见又是有对,所以是“可见有对”。这些法没有称为“可见性”的“见”,所以是“不可见”。它们不可见,又同样按前面所说的方式有对,所以是“不可见有对”。第三句是通过对两者的否定来说的。以上是对论母逐句的解释。巴利
22.Sanidassanattike daṭṭhabbabhāvasaṅkhātena saha nidassanenāti sanidassanā. Paṭihananabhāvasaṅkhātena saha paṭighenāti sappaṭighā. Sanidassanā ca te sappaṭighā cāti sanidassanasappaṭighā. Natthi etesaṃ daṭṭhabbabhāvasaṅkhātaṃ nidassananti anidassanā. Anidassanā ca te vuttanayeneva sappaṭighā cāti anidassanasappaṭighā. Tatiyapadaṃ ubhayapaṭikkhepena vuttaṃ. Ayaṃ tāva tikamātikāya anupubbapadavaṇṇanā.