理趣生起的阐明巴利
Nayasamuṭṭhānavibhāvanā
79 通过任何一种属于注释特色的教说资粮等资粮,把单部经中一个段落的意思确定下来并加以分别解说,那属于注释特色的教说资粮等资粮就算圆满了。因为应当问“什么是理趣的生起”,所以接着开始说“其中,什么是理趣的生起”等。不过,注释书中说:“这样依多部经和单部经显示了资粮的考察之后,现在为了显示理趣的考察,所以开始说‘其中,什么是理趣的生起’等。”(《导论注》79)没有以“其中,什么是喜旋理趣”等开始,而是以“其中,什么是理趣的生起”等开始,其理由在注释书中已经说过。那里的“其中”,是指在那些资粮等当中,由注释理趣所指示的义理趣;所问的正是这个义理趣的生起之处、它的基础——“什么是理趣的生起”。巴利
79. Yena yena saṃvaṇṇanāvisesabhūtena desanāhārasampātādinā hārasampātena ekasuttappadesatthā niddhāretvā vibhattā, so saṃvaṇṇanāvisesabhūto desanāhārasampātādihārasampāto paripuṇṇo, ‘‘katamaṃ nayasamuṭṭhāna’’nti pucchitabbattā ‘‘tattha katamaṃ nayasamuṭṭhāna’’ntiādi āraddhaṃ. Aṭṭhakathāyaṃ pana –‘‘evaṃ nānāsuttavasena, ekasuttavasena ca hāravicāraṃ dassetvā idāni nayavicāraṃ dassetuṃ ‘tattha katamaṃ nayasamuṭṭhāna’ntiādi āraddha’’nti (netti. aṭṭha. 79) vuttaṃ. ‘‘Tattha katamo nandiyāvaṭṭanayo’’tiādiṃ anārabhitvā ‘‘tattha katamaṃ nayasamuṭṭhāna’’ntiādiārambhane kāraṇaṃ aṭṭhakathāyaṃ vuttameva. Tattha tatthāti tesu hārādīsu yo atthanayo saṃvaṇṇanānayena niddiṭṭho, tasseva atthanayassa samuṭṭhānaṃ bhūmiṃ pucchati ‘‘katamaṃ nayasamuṭṭhāna’’nti.
虽然已经按照注释的方式讲过了,但为了让义理方式和注释方式之间的区别更清楚,我们还要再讲一次。借助渴爱和无明,对属于杂染一方的经文义理,通过结合四圣谛来观察,这种具有引导作用的特殊注释方式;以及借助止和观,对属于清净一方的经文义理,通过结合四圣谛来观察,这种具有引导作用的特殊注释方式——这就叫作喜旋理趣。借助贪等三种不善根,对属于杂染一方的经文义理,通过结合四圣谛来观察,这种具有引导作用的特殊注释方式;以及借助无贪等三种善根,对属于清净一方的经文义理,通过结合四圣谛来观察,这种具有引导作用的特殊注释方式——这就叫作三聚理趣。借助净想等四种颠倒想,对全部杂染一方的经文义理,通过结合四圣谛来观察,这种具有引导作用的特殊注释方式;以及借助不净想等四种非颠倒想、四念处或信根,对属于清净一方的经文义理,通过结合四圣谛来观察,这种具有引导作用的特殊注释方式——这就叫作狮子游戏理趣。以上所说的这些理趣,就叫作注释理趣。接着问这些注释理趣的生起:什么叫作理趣的生起?巴利
Kiñcāpi saṃvaṇṇanānayā niddiṭṭhā, tathāpi atthanayasaṃvaṇṇanānayānaṃ visesassa pākaṭaṃ kātuṃ puna kathayissāma. Taṇhāavijjāhi saṃkilesapakkhassa suttatthassa catusaccayojanamukhena nayanalakkhaṇo saṃvaṇṇanāviseso ceva samathavipassanāhi vodānapakkhassa suttatthassa catusaccayojanamukhena nayanalakkhaṇo saṃvaṇṇanāviseso ca nandiyāvaṭṭo nayo nāma. Tīhi akusalamūlehi lobhādīhi saṃkilesapakkhassa suttatthassa catusaccayojanamukhena nayanalakkhaṇo saṃvaṇṇanāviseso ceva tīhi kusalamūlehi alobhādīhi vodānapakkhassa suttatthassa catusaccayojanamukhena nayanalakkhaṇo saṃvaṇṇanāviseso ca tipukkhalo nayo nāma. Catūhi subhasaññādīhi vipallāsehi sakalasaṃkilesapakkhassa suttatthassa catusaccayojanamukhena nayanalakkhaṇo saṃvaṇṇanāviseso ceva catūhi asubhasaññādīhi avipallāsehi satipaṭṭhānehi, saddhindriyehi vā vodānapakkhassa suttatthassa catusaccayojanamukhena nayanalakkhaṇo saṃvaṇṇanāviseso ca sīhavikkīḷito nayo nāmāti vuttā nayā saṃvaṇṇanānayā nāma. Tesaṃ saṃvaṇṇanānayānaṃ samuṭṭhānaṃ pucchati ‘‘katamaṃ nayasamuṭṭhāna’’nti.
然而,从各种经中确定下来的渴爱、无明等根本词句,通过结合四圣谛,以理趣的方式被随觉了悟的苦等义理。因为它能引导、令道智到达,所以被称为“理趣”,这就是义理趣。接着问这个义理趣的生起:“什么是理趣生起?”因此,通过结合四圣谛,从理趣的把握方式被引导、被追问,这就是理趣。那是什么呢?就是作为经义的苦等义理。或者说,能引导道智、令其到达,所以是理趣,所指的就是苦等义理本身。因此说:“随觉了悟的苦等义理。因为它能引导道智、令其到达,所以称为理趣。”诸理趣依之而生起,所以叫“生起”。那是什么?就是无明、渴爱等因,以及阐明它的注释。因为苦等义理的理趣,确实依无明、渴爱等而生起。或者,依无明、渴爱等结合四圣谛,就叫生起。因此说:“那是什么?就是依各各根本词句结合四圣谛。”当义理这样被把握时,注释理趣也就一同被把握了。诸理趣的生起,就是理趣生起,在这个理趣生起之中。巴利
Nayā pana nānāsuttato niddhāritehi taṇhāavijjādīhi mūlapadehi catusaccayojanāya nayato anubujjhiyamāno dukkhādiattho. So hi maggañāṇaṃ nayati sampāpetīti ‘‘nayo’’ti vutto, so atthanayo nāma. Tasseva atthanayassa samuṭṭhānaṃ pucchati ‘‘katamaṃ nayasamuṭṭhāna’’nti? Tasmā catusaccayojanāya nayaggāhato nīyati anupucchīyatīti nayo, ko so? Suttatthabhūto dukkhādiko attho. Nayati maggañāṇaṃ pāpetīti vā nayo, dukkhādiko atthova. Tenāha – ‘‘anubujjhiyamāno dukkhādiattho. So hi maggañāṇaṃ nayati sampāpetīti nayo’’ti (netti. aṭṭha. 79). Samuṭṭhahanti nayā etenāti samuṭṭhānaṃ, kiṃ taṃ? Avijjātaṇhādikāraṇaṃ, taṃdīpanā saṃvaṇṇanā ca. Avijjātaṇhādinā hi dukkhādiatthanayā sambhavanti. Atha vā avijjātaṇhādīhi catusaccayojanā samuṭṭhānaṃ nāma. Tena vuttaṃ – ‘‘kiṃ pana taṃ? Taṃtaṃmūlapadehi catusaccayojanā’’ti (netti. aṭṭha. 79). Evaṃ atthe gayhamāne sati saṃvaṇṇanānayāpi gahitā honti, nayānaṃ samuṭṭhānaṃ nayasamuṭṭhānaṃ, tasmiṃ nayasamuṭṭhāne.
因为有人会问“什么是喜旋理趣的生起”,为了先说明喜旋理趣的生起,所以说了“前际不可了知”等话。作为喜旋理趣生起之体的无明和渴爱,它们的前际无法被了知为“在某位佛陀、世尊出世时生起,在某位转轮王出世时生起”,因为根本没有边际,所以这样连接起来说。又因为有人会问“在无明和渴爱当中,哪个是盖,哪个是结”,所以说了“其中,无明是盖,渴爱是结”。这里的“其中”,就是指在无明和渴爱当中。无明因为遮蔽过患,所以是盖;渴爱因为在诸有中把众生结缚住,所以是结。因为有人会问“被无明盖住的众生怎样行、怎样被称呼,被渴爱结缚的众生怎样行、怎样被称呼”,所以说了“被无明盖住的众生”等话。这些众生有无明盖,所以叫“无明盖者”。就像与无明相应而转起,又像在无明所执取的对象中相应而转起,众生以无明这一方的颠倒,在常等执取的对象——色等所缘中行,种种地行走、活动。那些执取常等而行的众生,被称为“见行者”。这些众生有渴爱结,所以叫“渴爱结者”。就像与渴爱相应而转起,或者在与作为渴爱所缘的欲乐对象相应而转起,众生以渴爱这一方的一百零八种渴爱行境,在作为所缘的对象中行、活动,这就是意思。巴利
‘‘Katamaṃ nandiyāvaṭṭanayasamuṭṭhāna’’nti pucchitabbattā paṭhamaṃ nandiyāvaṭṭanayasamuṭṭhānaṃ dassetuṃ ‘‘pubbā koṭi na paññāyatī’’tiādi vuttaṃ. Nandiyāvaṭṭanayasamuṭṭhānabhūtāya avijjāya ca taṇhāya ca pubbā koṭi ‘‘asukassa buddhassa bhagavato uppajjanakāle uppannā, asukassa cakkavattino uppajjanakāle uppannā’’ti na paññāyati koṭiyā abhāvatoti yojanā. ‘‘Avijjātaṇhāsu katamā nīvaraṇaṃ, katamā saṃyojana’’nti pucchitabbattā ‘‘tattha avijjā nīvaraṇaṃ taṇhā saṃyojana’’nti vuttaṃ. Tatthāti tāsu avijjātaṇhāsu. Ādīnavapaṭicchādikattā avijjā nīvaraṇaṃ. Bhavesu saṃyojanato taṇhā saṃyojanaṃ. ‘‘Avijjānīvaraṇā sattā kathaṃ vicaranti, kathaṃ vuccanti, taṇhāsaṃyojanā sattā kathaṃ vicaranti kathaṃ vuccantī’’ti pucchitabbattā ‘‘avijjānīvaraṇā sattā’’tiādi vuttaṃ. Avijjānīvaraṇametesamatthīti avijjānīvaraṇā. Avijjāya saṃyuttā viya pavattā avijjāya abhinivisavatthūsu saṃyuttā viya pavattā sattā avijjāpakkhena vipallāsena niccādiabhinivesavatthubhūte rūpādiārammaṇe vicaranti vividhā caranti pavattanti, te niccādiabhinivisantā vicarantā sattā ‘‘diṭṭhicaritā’’ti vuccanti. Taṇhāsaṃyojanametesanti taṇhāsaṃyojanā. Taṇhāya saṃyuttā viya pavattā, taṇhāya vā ārammaṇabhūte vatthukāme saṃyuttā viya pavattā sattā taṇhāpakkhena aṭṭhasatataṇhāvicaritena ārammaṇabhūte vatthusmiṃ vicaranti pavattantīti attho.
因为要回答“见行众生依随什么样的修行而住?渴爱众生依随什么样的修行而住?”这个问题,所以说了“见行众生”等话。见行众生即使离开这个教法而出家,心里也会这样想:“没有通过快乐能证得的快乐,只有通过苦才能证得快乐。”于是他们就致力于自我折磨的修行,也就是五火之类的做法而住。渴爱众生即使离开这个教法而出家,心里也会这样想:“享受欲乐的人能使世间增长,能增长很多福德。”于是他们就致力于在诸欲中享受欲乐的修行而住。巴利
‘‘Diṭṭhicaritā sattā kaṃ paṭipattiṃ anuyuttā viharanti, taṇhācaritā sattā kaṃ paṭipattiṃ anuyuttā viharantī’’ti pucchitabbattā ‘‘diṭṭhicaritā’’tiādi vuttaṃ. Diṭṭhicaritā sattā ito sāsanato bahiddhā pabbajitā hontāpi ‘‘sukhena adhigantabbaṃ sukhaṃ natthi, dukkhena adhigantabbaṃ sukhaṃ pana atthī’’ti manasi karontā attakilamathānuyogaṃ pañcātapādipaṭipattiṃ anuyuttā viharanti. Taṇhācaritā sattā ito sāsanato bahiddhā pabbajitā hontāpi ‘‘kāme paṭisevantā lokaṃ vaḍḍhāpentā bahuṃ puññaṃ vaḍḍhāpentī’’ti manasi karontā kāmesu kāmasukhallikānuyogaṃ paṭipattiṃ anuyuttā viharanti.
为什么要问“见行者为什么安住于依止这样的修行?渴爱行者为什么安住于依止这样的修行?”因为需要回答这个问题,所以说了“在这里,是什么原因”等话。“在这里”,就是在他们这些见行者和渴爱行者当中。问的是:他们依什么原因而安住,那个原因是什么。在这一教法之外,那些人没有对真理的确定,又哪里会有四谛的开示?又哪里会有止观的善巧,或者寂灭之乐的证得?这些人没有证知寂灭之乐,心生颠倒,这样说:“没有以乐证得的乐,只有以苦证得的乐。”他们怀着这样的想法、这样的见解,想以苦求得乐,于是安住于专修自我折磨。在这一教法之外,那些人没有对真理的确定,又哪里会有四谛的开示?又哪里会有止观的善巧,或者寂灭之乐的证得?这些人没有证知寂灭之乐,心生颠倒,这样说:“谁享受欲乐,谁就增长世间;谁增长世间,谁就生出大量福德。”他们怀着这样的想法、这样的见解,在欲乐中看作快乐,于是安住于专修欲乐——应当这样理解整段的意思。巴利
‘‘Kasmā diṭṭhicaritā tathāvidhaṃ paṭipattiṃ anuyuttā viharanti, kasmā taṇhācaritā tathāvidhaṃ paṭipattiṃ anuyuttā viharantī’’ti pucchitabbattā ‘‘tattha kiṃ kāraṇa’’ntiādi vuttaṃ. Tatthāti tattha tesu diṭṭhicaritataṇhācaritesu. Yaṃ yasmā kāraṇā viharanti, taṃ kāraṇaṃ kinti pucchati. Ito sāsanato bahiddhā yesaṃ puggalānaṃ saccavavatthānaṃ natthi, catusaccappakāsanā kuto ca atthi, samathavipassanākosallaṃ vā upasamasukhappatti vā kuto atthi, te puggalā upasamasukhassa anabhiññā viparītacetā hutvā evaṃ āhaṃsu ‘‘sukhena adhigantabbaṃ sukhaṃ natthi , dukkhena adhigantabbaṃ sukhaṃ nāma atthī’’ti. Te evaṃsaññī evaṃdiṭṭhī dukkhena sukhaṃ patthayamānā hutvā attakilamathānuyogamanuyuttā viharanti. Ito sāsanato bahiddhā yesaṃ puggalānaṃ saccavavatthānaṃ natthi, catusaccappakāsanā kuto ca atthi, samathavipassanākosallaṃ vā upasamasukhappatti vā kuto atthi, te puggalā upasamasukhassa anabhiññā viparītacetā hutvā evamāhaṃsu ‘‘yo kāme paṭisevati, so lokaṃ vaḍḍhayati, yo lokaṃ vaḍḍhayati, so bahuṃ puññaṃ pasavatī’’ti. Te evaṃsaññī evaṃdiṭṭhī kāmesu sukhasaññī hutvā kāmasukhallikānuyogaṃ anuyuttā ca viharantīti yojanā kātabbā.
因为要回答“这样安住的人增长什么?”这个问题,所以说了“他们未能证知那一点,只是在增长疾病”。因为要回答“这样增长疾病等的人,是否在增长止观这治病的药?”这个问题,所以说了“他们被疾病击倒、被疮肿逼迫、被箭刺入,在地狱、畜生、饿鬼、阿修罗中浮浮沉沉,遭受杀戮和残害,找不到治疗疾病、疮肿、箭伤的药”。不过,它的含义已经在注疏里说过了。因为要回答“哪些是杂染和清净?哪些是疾病等?什么是药?”这些问题,所以说了“其中,自恼行”等话。那里的“其中”,就是指他们那些杂染、清净、疾病、药等当中。自恼行和欲乐行是杂染,止观是清净;自恼行是疾病,止观是灭除疾病的药……止观是拔出箭的药。巴利
‘‘Tathā viharantā kiṃ vaḍḍhayantī’’ti pucchitabbattā ‘‘te tadabhiññā santā rogameva vaḍḍhayantī’’ti vuttaṃ. ‘‘Tathā vaḍḍhayantā rogādīnaṃ bhesajjaṃ samathavipassanaṃ vaḍḍhayanti ki’’nti pucchitabbattā ‘‘te rogābhitunnā gaṇḍapaṭipīḷitā sallānuviddhā nirayatiracchānayonipetāsuresu ummujjanimujjāni karontā ugghātanigghātaṃ paccanubhontā rogagaṇḍasallabhesajjaṃ navindantī’’ti vuttaṃ. Attho pana aṭṭhakathāyaṃ (netti. aṭṭha. 79) vutto. ‘‘Katame saṃkilesavodānā, katame rogādayo, katamaṃ bhesajja’’nti pucchitabbattā ‘‘tattha attakilamathānuyogo’’tiādi vuttaṃ. Tatthāti tesu saṃkilesavodānarogabhesajjādīsu. Attakilamathānuyogo ca kāmasukhallikānuyogo ca saṃkileso hoti, samathavipassanā vodānaṃ hoti, attakilamathānuyogo ca rogo hoti, samathavipassanā roganigghātakabhesajjaṃ…pe... samathavipassanā salluddhāraṇabhesajjaṃ hoti.
因为有人问“哪一谛是哪一谛”,所以说了“其中,杂染是苦”等话。其中,在杂染等这些项目里,杂染从某一个方面来说是苦,是苦谛。随染:在那种杂染中,像随染一样生起的世间法,从无余的角度来说是苦谛。或者,在那种苦中,像随染一样生起的渴爱,是苦的集起,是集谛。渴爱的灭尽就是苦的灭尽,是灭谛。止观是通向苦灭的道路,是道谛。这四谛应当确定下来并加以配合。因为有人问“在这四谛中,哪一个应当遍知?哪一个应当断除?哪一个应当修习?哪一个应当证得?”所以说了“苦应当遍知”等话。巴利
‘‘Katamo katamaṃ sacca’’nti pucchitabbattā ‘‘tattha saṃkileso dukkha’’ntiādi vuttaṃ. Tatthāti tesu saṃkilesādīsu saṃkileso ekadesavasena dukkhaṃ dukkhasaccaṃ hoti. Tadabhisaṅgoti tasmiṃ saṃkilese abhisaṅgo viya pavatto lokiyadhammo niravasesavasena dukkhasaccaṃ hoti. Atha vā tasmiṃ dukkhe abhisaṅgo viya pavattā taṇhā dukkhasamudayo samudayasaccaṃ hoti. Taṇhānirodho dukkhanirodho nirodhasaccaṃ hoti. Samathavipassanā dukkhanirodhagāminī paṭipadā maggasaccaṃ hoti. Imāni cattāri saccāni niddhāretvā yojetabbāni. ‘‘Tesu catūsu saccesu katamaṃ pariññeyyaṃ, katamo pahātabbo, katamo bhāvetabbo, katamo sacchikātabbo’’ti pucchitabbattā ‘‘dukkhaṃ pariññeyya’’ntiādi vuttaṃ.
80 80. 对于见行者和渴爱行者,依照自恼行等门类,已经抉择了四谛。因为应当问“见行者和渴爱行者,如何在身见中生起的差别上抉择四谛”,所以说了“于此,见行者”等。或者,因为应当问“见行者和渴爱行者,在身见中的生起差别是什么”,为了分别显示“他们在身见中的生起差别是这个”,所以说了“于此,见行者”等。因此说:“现在为了显示见行者和渴爱行者在身见中的生起差别,说了‘见行者’等。”于此:就是在这见行者和渴爱行者当中。见行者把色执取为“我”……乃至把识执取为“我”,这是因为见行者的我执很强;而渴爱行者把色执取为“我”,或者执取拥有色的我,或者在色中执取我,或者在识中执取我,这是因为渴爱行者的我所执很强。在五取蕴中,依每一个蕴各有四种,这二十种邪见就叫做“身见”。应当知道,这就是见行者和渴爱行者在身见中的生起差别。巴利
80. Diṭṭhicaritataṇhācaritānaṃ attakilamathānuyogādivasena cattāri saccāni niddhāritāni, ‘‘kathaṃ diṭṭhicaritataṇhācaritānaṃ sakkāyadassane pavattibhedavasena cattāri saccāni niddhāritānī’’ti pucchitabbattā ‘‘tattha diṭṭhicaritā’’tiādi vuttaṃ. Atha vā ‘‘diṭṭhicaritataṇhācaritānaṃ sakkāyadassane katamo pavattibhedo’’ti pucchitabbattā imesaṃ sakkāyadassane ayaṃ pavattibhedoti vibhajitvā dassetuṃ ‘‘tattha diṭṭhicaritā’’tiādi vuttaṃ. Tena vuttaṃ – ‘‘idāni diṭṭhicaritataṇhācaritānaṃ sakkāyadiṭṭhidassane pavattibhedaṃ dassetuṃ ‘diṭṭhicaritā’tiādi vutta’’nti. Tatthāti tesu diṭṭhicaritataṇhācaritesu. Diṭṭhicaritā puggalā rūpaṃ ‘‘attā’’ti attato upagacchanti…pe… viññāṇaṃ ‘‘attā’’ti attato upagacchanti diṭṭhicaritānaṃ attābhinivesassa balavabhāvato, taṇhācaritā pana rūpaṃ vā ‘‘attā’’ti rūpavantaṃ attānaṃ upagacchanti attani vā rūpaṃ, rūpasmiṃ vā ‘‘attā’’ti attānaṃ upagacchanti…pe… viññāṇasmiṃ vā ‘‘attā’’ti attānaṃ upagacchanti taṇhācaritānaṃ attaniyābhinivesassa balavabhāvato. Pañcasu upādānakkhandhesu ekekaṃ nissāya catubbidhattā vīsativatthukā ayaṃ micchādiṭṭhi ‘‘sakkāyadiṭṭhī’’ti vuccati. Evaṃ diṭṭhicaritataṇhācaritānaṃ sakkāyadassane pavattibhedo viññātabboti attho.
因为要回答“身见的对治是什么”这个问题,所以说了“它的对治”等话。以断除身见来说,出世间正见就是它的对治;而随顺那正见、以随顺的方式生起的那些法,也因为能断除身见而成为对治。因为要回答“哪些法是随顺的”这个问题,所以说了“正思惟”等话。正思惟……乃至正定,这些法是随顺的。这个以正见为首的圣八支道,因为是能断除者,所以是那身见的对治。因为要回答“那些正见等法,从蕴来算有多少”这个问题,所以说了“它们是三蕴”。因为要回答“哪一蕴是止,哪一蕴是观”这个问题,所以说了“戒蕴和定蕴是止,慧蕴是观”。因为要回答“在身见等当中,哪个是哪一谛,哪个是哪一谛”这个问题,所以说了“其中,身见”等话。巴利
‘‘Sakkāyadiṭṭhiyā katamo paṭipakkho’’ti pucchitabbattā ‘‘tassā paṭipakkho’’tiādi vuttaṃ. Tassā sakkāyadiṭṭhiyā pajahanavasena lokuttarā sammādiṭṭhi paṭipakkho, tassā sammādiṭṭhiyā anvāyikā anuguṇabhāvena pavattanakā dhammā ca sakkāyadiṭṭhiyā pajahanavasena paṭipakkhā bhavanti. ‘‘Katame dhammā anvāyikā’’ti pucchitabbattā ‘‘sammāsaṅkappo’’tiādi vuttaṃ. Sammāsaṅkappo…pe… sammāsamādhi ime dhammā anvāyikā honti. Ayaṃ sammādiṭṭhiādiko ariyo aṭṭhaṅgiko maggo tassā sakkāyadiṭṭhiyā paṭipakkho hoti pahāyakattā. ‘‘Te sammādiṭṭhiyādayo dhammā khandhato kittakā hontī’’ti pucchitabbattā ‘‘te tayo khandhā’’tiādi vuttaṃ. ‘‘Katamo khandho samatho, katamo khandho vipassanā’’ti pucchitabbattā ‘‘sīlakkhandho samādhikkhandho ca samatho, paññākkhandho vipassanā’’ti vuttaṃ. ‘‘Sakkāyādīsu katamo katamaṃ saccaṃ, katamo katamaṃ sacca’’nti pucchitabbattā ‘‘tattha sakkāyo’’tiādi vuttaṃ.
为了说明“对见行者与渴爱行者,如何依对治有身见而确立四圣谛,又如何确立两边与中道”,所以说了“其中,那些执取色为我”等话。这里说的“其中”,是指在那些见行者和渴爱行者当中,那些见行者把色执取为“我”,即从“我”的角度认定色是我……乃至把识执取为“我”,即从“我”的角度认定识是我。这些见行者坚持认为“色等是我,而色等是无常的,所以我也无常,我会断灭,我会消失,死后就不存在了”,因此被称为“断灭论者”。那些渴爱行者则把色执取为“我”,即认定拥有色的我……乃至把识执取为“我”,即认定拥有识的我;或者在我中执取识,在识中执取我。这些渴爱行者坚持认为“我与色等是不同的,因为不同,所以我是恒常的、永恒的”,因此被称为“常见论者”。巴利
‘‘Diṭṭhicaritataṇhācaritānaṃ sakkāyadiṭṭhitappaṭipakkhavasena cattāri saccāni niddhāritāni, kathaṃ antadvayamajjhimapaṭipadā niddhāritā’’ti vattabbattā ‘‘tattha ye rūpaṃ attato’’tiādi vuttaṃ. Tatthāti tesu diṭṭhicaritataṇhācaritesu ye diṭṭhicaritā puggalā rūpaṃ ‘‘attā’’ti attato upagacchanti…pe… viññāṇaṃ ‘‘attā’’ti attato upagacchanti. Ime diṭṭhicaritā puggalā ‘‘rūpādayo ca attā, rūpādīnañca aniccattā, attassāpi aniccattā attā ucchijjati, attā vinassati, attā paraṃ maraṇā na hotī’’ti abhinivisanato ‘‘ucchedavādino’’ti vuccanti. Ye taṇhācaritā puggalā rūpaṃ vā ‘‘attā’’ti rūpavantaṃ attānaṃ upagacchanti…pe… viññāṇaṃ vā ‘‘attā’’ti viññāṇavantaṃ attānaṃ upagacchanti. Attani vā viññāṇaṃ, viññāṇasmiṃ vā attānaṃ upagacchanti. Ime taṇhācaritā puggalā ‘‘rūpādīhi attā añño aññattā attā nicco sassato’’ti abhinivisanato ‘‘sassatavādino’’ti vuccanti.
在这里,那些断灭论者和常见论者心中生起的断灭论与常见论,就是两个极端,也就是执著两端的修行方式。这种执著两端的修行方式,因为是轮回流转的原因,所以就成了轮回流转。要断除对这两个极端的执著,以舍弃它们的方式修行,就被称为中道,也就是圣八支道,它是这两端的对立面,因为它能断除它们。这条道因为是轮回还灭的原因,所以就成了轮回还灭。在这里,流转与还灭当中,流转就是轮回流转,是苦,是苦谛;对它的贪著,也就是对那苦的贪著,是渴爱,是集,是集谛;渴爱的灭就是苦的灭,是灭谛;圣八支道是通向苦灭的修行之道,是道谛。这样,这四谛就确定下来了。其含义就按照“苦应被遍知”等所说的那样来理解。巴利
Tattha tesu ucchedavādīsassatavādīpuggalesu pavattā ucchedavādasassatavādā ubho antā antadvayapaṭipadā honti. Ayaṃ antadvayapaṭipadā saṃsārapavattanassa hetubhāvato saṃsārapavatti hoti, tassa antadvayassa paṭipajjanassa pajahanavasena majjhimapaṭipadāsaṅkhātova ariyo aṭṭhaṅgiko maggo paṭipakkho hoti pahāyakattā. Ayaṃ maggo saṃsāranivattanassa hetubhāvato saṃsāranivatti hoti. Tattha saṃsārapavattisaṃsāranivattīsu pavatti saṃsārapavatti dukkhaṃ dukkhasaccaṃ, tadabhisaṅgo tasmiṃ dukkhe abhisaṅgo taṇhā samudayo samudayasaccaṃ, taṇhānirodho dukkhanirodho nirodhasaccaṃ, ariyo aṭṭhaṅgiko maggo dukkhanirodhagāminī paṭipadā maggasaccaṃ, iti imāni cattāri saccāni niddhāritāni. ‘‘Dukkhaṃ pariññeyya’’ntiādimhi vuttanayova attho.
有人问:断灭见和常见论到底有多少种分类?对治它们的道又有多少?因为要回答这个问题,所以说了“其中,断灭与常见……”等话。这里说的断灭见和常见见,放在圣道里面来看,简单概括就是二十种有身见。断灭见是依靠五取蕴生起的,所以有五种;常见见是在每一个蕴上各有三种方式生起,所以有十五种;合起来就是二十种。如果详细展开,就是六十二种邪见。哪六十二种呢?四种常见论、四种一分常见论、四种边无边论、四种不死矫乱论、两种无因生论、十六种有想论、八种无想论、八种非有想非无想论、七种断灭论、五种现法涅槃论——应当知道这就是六十二种邪见。详细内容出自《梵网经》。与这些断灭见和常见见相对立的道,就是四十三种菩提分法。哪四十三种呢?就是“无常想、苦想、无我想”这三种想,加上“断想、离欲想、灭想”这三种想,一共六种想;再加上“四念处、四正勤、四神足、五根、五力、七觉支、八支圣道”,这四十三种菩提分法,从观慧的角度来说,就叫作对治它们的道。巴利
‘‘Ucchedasassatassa kittako pabhedo, maggassa kittako’’ti pucchitabbattā ‘‘tattha ucchedasassata’’ntiādi vuttaṃ. Tattha ucchedasassataariyamaggesu ucchedasassatadassanaṃ samāsato saṅkhepato vīsativatthukā sakkāyadiṭṭhi. Ucchedo pañcupādānakkhandhe nissāya pavattattā pañcavidho, sassatadassanaṃ ekekasmiṃ tidhā uppajjanato pannarasavidhanti vīsatividhaṃ hoti. Vitthārato dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni. Katamāni? Cattāro sassatavādā, cattāro ekaccasassatavādā, cattāro antānantavādā, cattāro amarāvikkhepavādā, dve adhiccasamuppannavādā, soḷasa saññīvādā, aṭṭha asaññīvādā, aṭṭha nevasaññīnāsaññīvādā, satta ucchedavādā, pañca diṭṭhadhammanibbānavādāti dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni veditabbāni. Vitthārato pana brahmajālasutte (dī. ni. 1.30 ādayo) āgatāni. Tesaṃ ucchedasassatadassanānaṃ tecattālīsaṃ bodhipakkhiyadhammā paṭipakkho maggo. Katame tecattālīsaṃ? ‘‘Aniccasaññā dukkhasaññā anattasaññā’’ti tisso saññā ca ‘‘pahānasaññā virāgasaññā nirodhasaññā’’ti tisso saññā cāti cha saññā ca ‘‘cattāro satipaṭṭhānā, cattāro sammappadhānā, cattāro iddhipādā, pañcindriyāni, pañca balāni, satta bojjhaṅgā, aṭṭha maggaṅgānī’’ti tecattālīsaṃ bodhipakkhiyadhammā vipassanāvasena paṭipakkho maggo nāma.
因为要说明“依止的力量,什么是对治法”,所以说了“八解脱”等。八解脱是众所周知的。十遍处依止的力量,就叫对治道。因为要问“哪种智破除哪种法”,所以说了“六十二种邪见”等。在见行中生起的邪见,是痴;在爱行中生起的邪见,是网。痴是以无始的方式生起的;网是以无终的方式生起的。修习八等至,使之炽盛、锐利,观智和圣道智就叫智金刚,因为它是菩提分法的智的近因。痴和网合起来就是痴网。能破除,所以叫能破;在能作者上加“yu”后缀,破除痴网,所以叫痴网破除。破除有两种:镇伏破除和正断破除。在前分阶段,依止观的力量是镇伏破除;在道的那一刹那,只应看作正断破除。其中:在痴网里,无明是痴,有爱是网。它让依止于它的人在苦等八处中迷惑,所以叫痴。网,就是结、缠,以结的方式执取而运转,所以叫网;它执取生在自己里面的鱼、鸟等,就是执取,或者令执取,所以叫网;像网一样,所以叫网。因此说:“在过去等分类差别的色等法中,以及在自己的身体等中,以混杂的方式运行,所以有爱是网。”因为要说明“如何由无明与渴爱,简择出自我折磨等烦恼品类,又如何、由谁而可信受”,所以说了“因此说‘无明与有爱的过去边际不可知’”。巴利
‘‘Samathavasena katamo paṭipakkho’’ti vattabbattā ‘‘aṭṭha vimokkhā’’tiādi vuttaṃ. Aṭṭha vimokkhā pākaṭā. Dasa kasiṇāyatanāni samathavasena paṭipakkho maggo nāma. ‘‘Katamaṃ ñāṇaṃ katamassa dhammassa padālana’’nti pucchitabbattā ‘‘dvāsaṭṭhi diṭṭhigatānī’’tiādi vuttaṃ. Diṭṭhicarite pavattāni diṭṭhigatāni, moho. Taṇhācarite pavattāni diṭṭhigatāni, jālaṃ. Anādivasena pavatto moho. Anidhanavasena pavattaṃ jālaṃ. Aṭṭha samāpattiyo samāpajjitvā tejetvā tikkhaṃ vipassanāñāṇañca ariyamaggañāṇañcañāṇavajiraṃ nāma bodhipakkhiyadhammānaṃ ñāṇapadaṭṭhānattā. Moho ca jālañca mohajālaṃ. Padāletīti padālanaṃ, kattari yupaccayo, mohajālassa padālananti mohajālapadālanaṃ. Padālanañhi duvidhaṃ vikkhambhanapadālanaṃ samucchedapadālananti. Pubbabhāge samathavipassanāvasena vikkhambhanapadālanaṃ, maggakkhaṇe samucchedapadālanaṃ eva daṭṭhabbaṃ. Tatthāti tasmiṃ mohajāle avijjā moho, bhavataṇhā jālaṃ. Attano ādhāraṃ puggalaṃ dukkhādīsu aṭṭhasu ṭhānesu mohetīti moho. Paṭhamaṃ jālaṃ jaṭaṃ lāyitvā jaṭāvasena lāti pavattatīti jālaṃ, attani jātaṃ macchasakuṇādikaṃ lāti gaṇhāti, lāpeti gaṇhāpetīti vā jālaṃ, jālaṃ viyāti jālaṃ. Tena vuttaṃ – ‘‘atītādibhedabhinnesu rūpādīsu, sakaattabhāvādīsu ca saṃsibbanavasena pavattanato jālaṃ bhavataṇhā’’ti (netti. aṭṭha. 80). ‘‘Avijjātaṇhāhi attakilamathānuyogādīnaṃ kilesapakkhānaṃ niddhāraṇaṃ kataṃ kathaṃ kena saddahitabba’’nti vattabbattā ‘‘tena vuccati ‘pubbā koṭi na paññāyati avijjāya ca bhavataṇhāya cā’ti’’ vuttaṃ.
81 从“在教法之外,见行者和爱行者的行道等已经确定;在教法之内,见行者和爱行者的行道等又该如何确定?”这一需要回应的说法,或者从“杂染方面的经义,阿阇梨已经开示;清净方面的经义又该如何开示?”这一需要回应的说法出发,所以说了“其中,见行者于此教法中……”等话。“其中”,是指在那些见行者和爱行者当中。见行者于此教法中出家后,在四种资具方面过着不断减损的生活。为什么?因为他极为尊重减损,所以因极为尊重减损而如此。爱行者于此教法中出家后,在学处方面过着不断持守的生活。为什么?因为他极为尊重学处,所以因极为尊重学处而如此。见行者进入正定之道时,成为法随行者。为什么?因为他以智慧在见解的领域内与见解相似地运作。爱行者进入正定之道时,成为信随行者。为什么?因为以渴爱为因的邪胜解。见行者或以乐行道、迟通达而趣入,或以乐行道、速通达而趣入,因为他能以安乐镇伏烦恼。爱行者或以苦行道、迟通达而趣入,或以苦行道、速通达而趣入,因为他只能以艰难镇伏烦恼。巴利
81. ‘‘Ito sāsanato bahiddhā diṭṭhicaritataṇhācaritānaṃ paṭipadādayo niddhāritā, sāsane diṭṭhicaritataṇhācaritānaṃ paṭipadādayo kathaṃ niddhāritabbā’’ti vattabbattā ‘‘saṃkilesapakkhā suttatthā ācariyena dassitā, vodānapakkhasuttatthā kathaṃ dassitabbā’’ti vattabbattā vā ‘‘tattha diṭṭhicarito asmiṃ sāsane’’tiādi vuttaṃ. Tatthāti tesu diṭṭhicaritataṇhācaritesu. Diṭṭhicarito puggalo asmiṃ sāsane pabbajito hutvā catūsu paccayesu sallekhānusantatavutti bhavati. Kasmā? Yasmā sallekhe tibbagāravo, tasmā sallekhe tibbagāravattā. Taṇhācarito puggalo asmiṃ sāsane pabbajito hutvā sikkhānusantatavutti bhavati . Kasmā? Yasmā sikkhāya tibbagāravo, tasmā sikkhāya tibbagāravattā. Diṭṭhicarito puggalo sammattaniyāmaṃ okkamanto hutvā dhammānusārī puggalo bhavati. Kasmā? Diṭṭhiyā diṭṭhivisaye paññāsadisapavattanato. Taṇhācarito puggalo sammattaniyāmaṃ okkamanto hutvā saddhānusārī bhavati. Kasmā? Taṇhāvasena micchādhimokkhattā. Diṭṭhicarito puggalo sukhāya paṭipadāya, dandhābhiññāya ca niyyāti, sukhāya paṭipadāya, khippābhiññāya ca niyyāti sukhena kilesehi vikkhambhituṃ samatthattā. Taṇhācarito puggalo dukkhāya paṭipadāya, dandhābhiññāya ca niyyāti, dukkhāya paṭipadāya, khippābhiññāya ca niyyāti dukkhena kilesehi vikkhambhituṃ samatthattā.
因为有人会问“那为什么这样趣入呢?”,所以接着说了“其中,是什么原因”等等。这是在问:他凭什么原因而趣入,那个原因到底是什么?对于那个爱行者来说,因为诸欲的快乐没有被舍弃,所以才会这样趣入;也就是说,由于没有舍弃诸欲的快乐,他才这样趣入。那个爱行者从诸欲——事欲和烦恼欲——中脱离时,是艰难地出离,而且迟缓地了知法,即四谛法。然而,如果这个人是见行者,那么他从一开始就对诸欲——烦恼欲和事欲——毫无兴趣。那个见行者从那些欲中脱离时,迅速而安乐地出离,也迅速地了知法。巴利
‘‘Tathā kasmā niyyātī’’ti pucchitabbattā ‘‘tattha kiṃ kāraṇaṃ ya’’ntiādi vuttaṃ. Yaṃ yena kāraṇena niyyāti, taṃ kāraṇaṃ kinti pucchati. Tassa taṇhācaritassa kāmā sukhena apariccattā hi yasmā bhavanti, tasmā kāmānaṃ sukhena apariccattattā tathā niyyāti. So taṇhācarito kāmehi vatthukāmakilesakāmehi viveciyamāno dukkhena paṭinissarati, dandhañca dhammaṃ catusaccadhammaṃ ājānāti. Yo pana ayaṃ puggalo diṭṭhicarito hoti, so ayaṃ diṭṭhicarito puggalo ādito ādimhiyeva kāmehi kilesakāmavatthukāmehi anatthiko bhavati. So diṭṭhicarito tato tehi kāmehi viveciyamāno khippañca sukhena paṭinissarati, khippañca dhammaṃ ājānāti.
因为要说“爱行者依苦行道、迟通达而趣入,见行者依乐行道、速通达而趣入,所以应当修习每一种行道”,所以才说“苦行道也有两种:迟通达和速通达;乐行道也有两种:迟通达和速通达”。因为要说“这样一来,同一个人就依两种两种行道而趣入,这个过失就成立了”,所以才说“有情”等。应当这样连接:爱行的有情也有两种,有钝根的,也有利根的;见行的有情也有两种,有钝根的,也有利根的。那些钝根的爱行者和见行者,出离得慢,了知法也慢;那些利根的爱行者和见行者,出离得快,了知法也快。因此,对每一个有情来说,各自相应一种行道是合理的。因为要说“依这些行道,他们正在趣入,如果只按现在时的语尾来说,就可能变成‘他们不曾趣入、将来也不会趣入’的过失”,所以才说“这四种”等。意思应当这样理解:过去他们也依这四种行道而趣入,现在他们也正在趣入,未来他们也将会趣入,就像说“山屹立着”一样。巴利
‘‘Taṇhācarito dukkhāya paṭipadāya dandhābhiññāya niyyāti, diṭṭhicarito sukhāya paṭipadāya khippābhiññāya niyyātīti ekekāya paṭipadāya bhavitabba’’nti vattabbattā ‘‘dukkhāpi paṭipadā duvidhā dandhābhiññā ca khippābhiññā ca, sukhāpi paṭipadā duvidhā dandhābhiññā ca khippābhiññā cā’’ti vuttaṃ. ‘‘Evaṃ sati ekova dvīhi dvīhi paṭipadāhi niyyātīti āpajjatī’’ti vattabbattā ‘‘sattāpī’’tiādi vuttaṃ. Taṇhācaritā sattāpi duvidhā mudindriyāpi tikkhindriyāpi, diṭṭhicaritā sattāpi duvidhā mudindriyāpi tikkhindriyāpīti yojanā kātabbā. Ye taṇhācaritadiṭṭhicaritā mudindriyā bhavanti, te taṇhācaritadiṭṭhicaritā dandhañca paṭinissaranti, dandhañca dhammaṃ ājānanti. Ye taṇhācaritadiṭṭhicaritā tikkhindriyā bhavanti, te taṇhācaritadiṭṭhicaritā khippañca paṭinissaranti, khippañca dhammaṃ ājānanti, tasmā ekekasseva ekekā paṭipadā yuttāvāti. ‘‘Imāhi paṭipadāhi niyyantiyeva, na niyyiṃsu niyyissantīti āpajjeyya vattamānavibhattiyā niddiṭṭhattā’’ti vattabbattā ‘‘imā catasso’’tiādi vuttaṃ. Atītepi imāhi catūhi paṭipadāhi niyyiṃsu, paccuppannesupi niyyanti, anāgatepi niyyissantīti attho gahetabbo yathā ‘‘pabbato tiṭṭhatī’’ti.
“如是”是指按前面所说的方式。圣者们把四种行道安立为行道。因为有人会问“安立它们是为了什么目的”,所以说“为无智凡夫所奉行”等。这被称为喜旋理趣的基位,也就是依爱与无明,在杂染方面展示了两个方向的四谛连结;依止与观,在清净方面也展示了两个方向的四谛连结。这四种四谛连结就是喜旋理趣生起的基位,因为它是生起的基位。因为有人会说“这样的四谛连结是喜旋理趣的生起基位,凭什么让人相信”,所以说“因此他说”等。巴利
Evanti evaṃ vuttappakārena. Ariyapuggalā catukkamaggaṃ paṭipadaṃ paññāpenti. ‘‘Kimatthaṃ paññāpentī’’ti vattabbattā ‘‘abudhajanasevitāyā’’tiādi vuttaṃ. Ayaṃ vuccati nandiyāvaṭṭassa nayassa bhūmīti taṇhāavijjānaṃ vasena saṃkilesapakkhe dvidisā catusaccayojanāpi samathavipassanānaṃ vasena vodānapakkhe dvidisā catusaccayojanāpi dassitā. Ayaṃ catubbidhā catusaccayojanā nandiyāvaṭṭassa nayassa samuṭṭhānaṃ bhūmi samuṭṭhānabhāvatoti. ‘‘Tathāvidhāya catusaccayojanāya nandiyāvaṭṭassa nayassa samuṭṭhānabhūmibhāvo kena saddahitabbo’’ti vattabbattā ‘‘tenāhā’’tiādi vuttaṃ.
82 已经开示了作为喜旋理趣生起之基的层面。对于这个喜旋理趣,应当在哪里、针对哪一方面、以多大范围来审察呢?因为需要这样说,所以说了“在记说中”等话。hi这个词表示“另一方面”的意思。那些作为方面的食等诸法,在记说中被说为“善与不善”,这些作为方面的食等诸法应当以两种方式审察、观察,即“这些是不善法、杂染法,这些是善法、清净法”。因为需要问“以哪两种方式”,所以说了“随顺轮回与随顺离轮回”。因为需要问“什么是轮回,什么是离轮回”,所以说了“轮回就是流转,离轮回就是涅槃”。因为需要问“流转的因是什么”,所以说了“业与烦恼是流转的因”。因为需要问“什么是业?只有思才是业吗?还是包括心所,以及能授果和不能授果的也是业?”,所以说了“其中,业”等。其中,指在那些业与烦恼之中。如果有人说“应当如何、以什么方式来看待那个业”,那么,所造的业是以怎样的积集而具有授果能力的,就应当在那种积集中看待那个业。如果问“那些烦恼应当用哪些法来说明”,那么一切烦恼都应当用四种颠倒来说明。如果问“那些烦恼应当在哪里看待”,那么那些烦恼应当在于以十事为基的烦恼聚中看待。巴利
82. ‘‘Nandiyāvaṭṭassa nayassa samuṭṭhānabhūtā bhūmi dassitā, tassa nandiyāvaṭṭassa nayassa kattha katamā disā kittakena upaparikkhitabbā’’ti vattabbattā ‘‘veyyākaraṇesu hī’’tiādi vuttaṃ. Hi-saddo pakkhantarattho. Ye disābhūtā āhārādayo dhammā veyyākaraṇesu ‘‘kusalākusalā’’ti vuttaṃ, te disābhūtā āhārādayo dhammā duvidhena ‘‘ime akusalā dhammā saṃkilesadhammā, ime kusalā vodānadhammā’’ti duvidhena upaparikkhitabbā ālocitabbā. ‘‘Katamena duvidhenā’’ti pucchitabbattā ‘‘lokavaṭṭānusārī ca lokavivaṭṭānusārī cā’’ti vuttaṃ. ‘‘Katamaṃ vaṭṭaṃ, katamaṃ vivaṭṭa’’nti pucchitabbattā ‘‘vaṭṭaṃ nāma saṃsāro, vivaṭṭaṃ nibbāna’’nti vuttaṃ. ‘‘Saṃsārassa katamo hetū’’ti pucchitabbattā ‘‘kammakilesā hetu saṃsārassā’’ti vuttaṃ. ‘‘Katamaṃ kammaṃ nāma, cetanāyeva kammaṃ nāma kiṃ, udāhu cetasikañca phaladānasamatthāsamatthampi kammaṃ ki’’nti pucchitabbattā ‘‘tattha kamma’’ntiādi vuttaṃ. Tatthāti tesu kammakilesesu. ‘‘Taṃ kammaṃ kathaṃ kena pakārena daṭṭhabba’’nti ce vadeyya, yathā yena upacayena kataṃ kammaṃ phaladānasamatthaṃ hoti, tasmiṃ upacaye taṃ kammaṃ daṭṭhabbaṃ. ‘‘Te kilesā katamehi dhammehi niddisitabbā’’ti ce puccheyya, sabbepi kilesā catūhi vipallāsehi niddisitabbā. ‘‘Te kilesā kattha daṭṭhabbā’’ti ce puccheyya, dasavatthuke kilesapuñje te kilesā daṭṭhabbā.
如果有人问“哪十种事”,就应当知道这十种事是:四种食、四种颠倒、四种取、四种轭、四种系缚、四种漏、四种暴流、四种箭、四种识住、四种非行处。这十种事,按四种作用来说,归为一类。在这里,作为烦恼之缘的欲事和烦恼本身,也都成为烦恼事,因为前前的烦恼是后后烦恼的缘。巴利
‘‘Katamāni dasa vatthūnī’’ti ce puccheyya, cattāro āhārā, cattāro vipallāsā, cattāri upādānāni, cattāro yogā, cattāro ganthā, cattāro āsavā, cattāro oghā, cattāro sallā, catasso viññāṇaṭṭhitiyo, cattāri agatigamanānīti dasa vatthūnīti veditabbāni catunnaṃ kiccavasena ekattā. Ettha ca kilesānaṃ paccayo vatthukāmopi kilesopi kilesavatthu hoti purimānaṃ purimānaṃ kilesānaṃ pacchimānaṃ pacchimānaṃ kilesānaṃ paccayabhāvato.
因为有人问“哪一个事是哪一个事”,所以说了“于第一食”等。在所缘的第一种抟食上,第一种颠倒“色是净的”以取所缘的方式生起。在所缘的第二种触食上,第二种颠倒“触缘受是乐”生起。在所缘的第三种识食上,第三种颠倒“心是常的”生起。在所缘的第四种意思食上,“法是自我”的颠倒以取所缘的方式生起。在所缘的第一种颠倒“色是净的”上,第一种欲取以取所缘的方式生起。其余的也应随宜依理路联结而了知。巴利
‘‘Katamo katamo katamassa katamassa vatthū’’ti pucchitabbattā ‘‘paṭhame āhāre’’tiādi vuttaṃ. Ālambitabbe paṭhame kabaḷīkārāhāre paṭhamo ‘‘rūpaṃ subha’’nti vipallāso ārammaṇakaraṇavasena pavattati. Ālambitabbe dutiye phassāhāre dutiyo ‘‘phassapaccayā vedanā sukhā’’ti vipallāso pavattati. Ālambitabbe tatiye cittāhāre tatiyo ‘‘cittaṃ nicca’’nti vipallāso pavattati, ālambitabbe catutthe manosañcetanāhāre ‘‘dhammo attā’’ti vipallāso ārammaṇakaraṇavasena pavattati. Ālambitabbe paṭhame ‘‘rūpaṃ subha’’nti vipallāso paṭhamaṃ kāmupādānaṃ ārammaṇakaraṇavasena pavattati. Sesesupi yathārahaṃ nayānusārena yojetvā attho veditabbo.
83 因为要回答“在这些食等当中,哪一种食是哪一类人的杂染”,所以说了“其中,凡……”等话。这里的“其中”,是指在那些食等当中,或者是在爱行者和见行者当中。爱行者对色和受生起强烈的欲贪,所以凡是抟食和触食生起运作,这抟食和触食就成为爱行者的杂染。见行者对法和心生起强烈的执著,坚持它们是常、是我,所以凡是意思食和识食生起运作,这意思食和识食就成为见行者的杂染。在“其中,凡于不净作净”等句子中,也应该按照前面所说的方式理解其含义。因为前两组各以爱为主、以爱为本性,后两组各以见为主、以见为本性。巴利
83. ‘‘Tesu āhārādīsu katamo katamassa puggalassa upakkileso’’ti vattabbattā ‘‘tattha yo cā’’tiādi vuttaṃ. Tatthāti tesu āhārādīsu, taṇhācaritadiṭṭhicaritesu vā. Taṇhācaritassa rūpavedanāsu tibbacchandarāgassa uppajjanato yo ca kabaḷīkāro āhāro, yo ca phassāhāro pavattati, ime kabaḷīkārāhāraphassāhārā taṇhācaritassa puggalassa upakkilesā bhavanti. Diṭṭhicaritassa dhammacittesu balavaattaniccābhinivesassa uppajjanato yo ca manosañcetanāhāro, yo ca viññāṇāhāro pavattati, ime manosañcetanāhāraviññāṇāhārā diṭṭhicaritassa puggalassa upakkilesā bhavanti. ‘‘Tattha yo ca asubhe subha’’ntiādīsupi vuttanayānusārena attho gahetabboti. Purimānaṃ dvinnaṃ dvinnaṃ taṇhāpadhānattā ceva taṇhāsabhāvattā ca, pacchimānaṃ dvinnaṃ dvinnaṃ diṭṭhipadhānattā ceva diṭṭhisabhāvattā cāti.
84 有人问:在第一类食等当中,是哪一种第一类颠倒生起?因为要这样问,所以先用“其中,在抟食上”等话,按名称限定下来,指出前面已经说过的意思。又有人问:住在哪一种颠倒中,执取哪一种取?因为要这样问,所以说了“住在第一颠倒中”等话。住在第一颠倒中的人,以某种取执取诸欲,这种取就称为欲取。其余几种也应当按这个方式连接起来理解。巴利
84. ‘‘Katamasmiṃ paṭhamādike āhāre katamo paṭhamādiko vipallāso pavattatī’’ti pucchitabbattā ‘‘tattha kabaḷīkāre āhāre’’tiādinā nāmavasena niyametvā pubbe vuttatthameva dasseti. ‘‘Katamasmiṃ vipallāse ṭhito katamaṃ upādiyatī’’ti pucchitabbattā ‘‘paṭhame vipallāse ṭhito’’tiādi vuttaṃ. Paṭhame vipallāse ṭhito puggalo kāme yena upādānena upādiyati, idaṃ upādānaṃ ‘‘kāmupādānaṃ nāmā’’ti vuccati. Sesesu iminā nayena yojanā kātabbā.
应当这样连接:人通过某种欲取而与诸欲结合,这个欲取法就称为“欲轭”,等等。其余的连接方式等含义,从巴利原文和注释书中已经很清楚。巴利
‘‘Yena kāmupādānena kāmehi puggalo saṃyujjati, ayaṃ kāmupādānadhammo ‘kāmayogo’ti vuccatī’’tiādinā yojanā kātabbā. Sesānaṃ yojanatthādayo pāḷito, aṭṭhakathāto ca pākaṭā.
85 因为有人问“在食等当中,哪些是哪些方”,所以说了“其中,这四种方”等等。在这里要理解:在食四组等十种四组当中,第一组的第一项,也就是抟食等,是第一方;第二组的第二项,也就是触食等,是第二方;第三组的第三项,也就是识食等,是第三方;第四组的第四项,也就是意思食等,是第四方。巴利
85. ‘‘Āhārādīsu katame katamā disā’’ti pucchitabbattā ‘‘tattha imā catasso disā’’tiādi vuttaṃ. Tattha tesu āhāracatukkādīsu dasasu catukkesu paṭhamo paṭhamo kabaḷīkārāhārādiko paṭhamā disā, dutiyo dutiyo phassāhārādiko dutiyā disā, tatiyo tatiyo viññāṇāhārādiko tatiyā disā, catuttho catuttho manosañcetanāhārādiko catutthā disāti veditabbā.
在这四种方位、这些段食等法当中,哪些法是哪一类人的随烦恼?因为应当这样发问,为了说明这些食等法就是这类人的随烦恼,已经作了分别,所以说:其中,那段食……乃至……这些是见行高举者的随烦恼。不过,在注疏中说:段食是食等,是为了分别开示食等当中哪些是哪个人的随烦恼而开始的。十经,是指作为其中一部分的十部经。义,就是自性法。因为声与义并不相同。唯文有别,这句话就是在显示声与义的差别。巴利
‘‘Tāsu catūsu disāsu tesu kabaḷīkārāhārādīsu dhammesu katame dhammā katamassa upakkilesā’’ti pucchitabbattā ime āhārādayo dhammā imassa puggalassa upakkilesāti vibhattāti dassetuṃ ‘‘tattha yo ca kabaḷīkāro āhāro…pe… ime diṭṭhicaritassa udattassa upakkilesā’’ti vuttaṃ. Aṭṭhakathāyaṃ pana – ‘‘kabaḷīkārāhāro āhārotiādi āhārādīsu ye yassa puggalassa upakkilesā, taṃ vibhajitvā dassetuṃ āraddha’’nti (netti. aṭṭha. 85) vuttaṃ. Dasannaṃ suttānanti ekadesabhūtānaṃ dasannaṃ suttānaṃ. Atthoti sabhāvadhammo. Saddattho hi asamānoti. ‘‘Byañjanameva nāna’’nti etena ca saddatthassa nānattaṃ dasseti.
因为要问的是:在段食等食物当中,哪些食等法通过哪一种解脱门而达到遍知和断除?所以说了“其中,那段食……”等等。巴利
‘‘Kabaḷīkārāhārādīsu katame āhārādayo katamena vimokkhamukhena pariññaṃ pahānaṃ gacchantī’’ti pucchitabbattā ‘‘tattha yo ca kabaḷīkāro’’tiādi vuttaṃ.
所谓“如此”,就是指前面所说的那种类型。所谓“一切”,是说所有食等诸法都随顺世间的轮转。所谓“那些”,就是指那些食等诸法。所谓“从世间”,是指从世间、从轮转。它们通过无常随观等三种解脱门而得以出离。巴利
Itīti evaṃ vuttappakārā. Sabbeti sabbe āhārādayo dhammā lokavaṭṭānusārino bhavanti. Teti te sabbe āhārādayo dhammā. Lokāti lokato vaṭṭato. Tīhi vimokkhamukhehi aniccānupassanādīhi niyyanti.
86 86. 在杂染分方面,导师已经择出并开示了以食四法组为首的十种四法组,我们也已经了知。由于还应当问“在清净分方面,哪些是作为方所的法”,为了显示清净分方面作为方所的法,便说了“四种行道”等。四种住:天住、梵住、圣住、不动住。其中,色界等至是天住,四无量是梵住,四果等至是圣住,四无色等至是不动住。四种希有未曾有法:断除慢、根除阿赖耶、断除无明、寂止有。四种依处:谛依处、舍依处、慧依处、寂止依处。四种定修习:欲定修习、精进定修习、心定修习、观定修习。四种顺乐分:根律仪、苦行、觉支、遍舍一切依着。其余的法义理浅显易懂。巴利
86. Saṃkilesapakkhe disābhūtā āhāracatukkādayo dasa catukkā dhammā ācariyena niddhāretvā dassitā, amhehi ca ñātā, ‘‘vodānapakkhe katame disābhūtā dhammā’’ti pucchitabbattā vodānapakkhe disābhūte dhamme dassetuṃ ‘‘catasso paṭipadā’’tiādi vuttaṃ. Cattāro vihārāti dibbavihārā brahmavihārā ariyavihārā āneñjavihārāti cattāro vihārā. Tesu rūpāvacarasamāpattiyo dibbavihārā, catasso appamaññāyo brahmavihārā, catasso phalasamāpattiyo ariyavihārā, catasso arūpasamāpattiyo āneñjavihārācattāro acchariyā abbhutā dhammāti mānapahānaṃ ālayasamugghāto avijjāpahānaṃ bhavūpasamoti cattāro acchariyaabbhutadhammā. Cattāri adhiṭṭhānānīti saccādhiṭṭhānaṃ cāgādhiṭṭhānaṃ paññādhiṭṭhānaṃ upasamādhiṭṭhānanti cattāri adhiṭṭhānāni. Catasso samādhibhāvanāti chandasamādhibhāvanā vīriyasamādhibhāvanā cittasamādhibhāvanā vīmaṃsāsamādhibhāvanāti catasso samādhibhāvanā. Cattārosukhabhāgiyāti indriyasaṃvaro tapo bojjhaṅgo sabbūpadhipaṭinissaggoti cattāro sukhabhāgiyā. Avasesā pākaṭā.
在四种行道等当中,哪一种行道等对应第一念处等?因为需要这样问,所以说了“第一行道,第一念处”等等。又因为需要说“行道等是以慧为立足处等,而念处等是以念为立足处等,因此应当这样搭配:第一行道就是第一念处”,所以说了“第一行道已修习、已多修习,能圆满第一念处”等等。意思是:按照能圆满和所圆满的关系,应当这样搭配。或者,因为需要问“哪些已修习、已多修习的行道等,能圆满哪些念处等”,所以说了“第一行道已修习、已多修习,能圆满第一念处”等等。巴利
‘‘Catūsu catūsu paṭipadādīsu katamo paṭipadādiko paṭhamo satipaṭṭhānādiko bhavatī’’ti pucchitabbattā ‘‘paṭhamā paṭipadā paṭhamaṃ satipaṭṭhāna’’ntiādi vuttaṃ. ‘‘Paṭipadādayo paññāpadaṭṭhānādikā, satipaṭṭhānādayo pana satipadaṭṭhānādikā, tasmā ‘paṭhamā paṭipadā paṭhamaṃ satipaṭṭhāna’ntiādiyojanā kātabbā’’ti vattabbattā ‘‘paṭhamā paṭipadā bhāvitā bahulīkatā paṭhamaṃ satipaṭṭhānaṃ pūretī’’tiādi vuttaṃ, pūrakapūretabbabhāvato tathā yojanā kātabbāti adhippāyo. Atha vā ‘‘bhāvitā bahulīkatā katame paṭipadādayo katame satipaṭṭhānādike pūrentī’’ti pucchitabbattā ‘‘paṭhamā paṭipadā bhāvitā bahulīkatā paṭhamaṃ satipaṭṭhānaṃ pūretī’’tiādi vuttaṃ.
87 在这十种行道四法组等当中,应当问:哪些法是哪一方?哪些法是哪一方?因此说:其中,这四种方就是第一行道、第一念处等。这里说的其中,就是指那十种行道四法组等当中。我所说的这些第一行道等方,就是四种方。巴利
87. ‘‘Tesu dasasu paṭipadācatukkādīsu katame dhammā katamā disā, katame dhammā katamā disā’’ti pucchitabbattā ‘‘tattha imā catasso disā paṭhamā paṭipadā, paṭhamo satipaṭṭhāno’’tiādi vuttaṃ. Tatthāti tesu dasasu paṭipadācatukkādīsu. Imā mayā vuccamānā paṭhamā paṭipadādayo disā catasso disā bhavanti.
在这四种作为方所的行道四法组等当中,应当问:哪一方所的含义是哪一类人的药?因此说:其中,第一行道……是对执取邪见者的药。巴利
‘‘Tesu catūsu disābhūtesu paṭipadācatukkādīsu katamo disābhūto attho katamassa puggalassa bhesajja’’nti pucchitabbattā ‘‘tattha paṭhamā paṭipadā…pe… diṭṭhicaritassa udattassa bhesajja’’nti vuttaṃ.
在这十种行道等四法组中,哪一种法对应哪一种解脱门?因为应当这样发问,所以说了“其中,苦行道……”等。它的含义在复注中已经详细说明,很清楚。在杂染这一边,作为方向的食四法组等十种四法组,是依应被超越、应被断除而确定的;而在清净这一边,作为方向的行道四法组等十种四法组,则是依能超越、能断除而确定的。巴利
‘‘Tesu dasasu paṭipadādicatukkesu dhammesu katamo katamo katamaṃ katamaṃ vimokkhamukha’’nti pucchitabbattā ‘‘tattha dukkhā ca paṭipadā’’tiādi vuttaṃ. Attho pana ṭīkāyaṃ vitthārena vutto pākaṭo. Saṃkilesapakkhe disābhūtā āhāracatukkādayo dasa catukkā samatikkamitabbapahātabbabhāvena niddhāritā, vodānapakkhe pana disābhūtā paṭipadācatukkādayo dasa catukkā samatikkamapahāyakabhāvena niddhāritā.
对于他们,食四法组等十种四法组,有被称为超越与断除的游戏;对于行道四法组等十种四法组,有被称为修习的游戏,以及被称为作证的游戏——这三种游戏,是谁的游戏?因为应当这样问,所以说了“他们的游戏”。或者,因为可以这样考察:以如前所说的解脱门而解脱的那些佛、独觉佛、声闻当中,是只有佛的游戏,还是只有独觉佛的游戏,还是只有声闻的游戏,还是一切佛、独觉佛、声闻的游戏?由于这种考察是可能的,所以说了“他们的游戏”。意思是:以如前所说的解脱门而解脱的那些佛、独觉佛、声闻的游戏。也就是说,对于食四法组等十种四法组,在自己和他人的相续中超越与断除;对于行道四法组等十种四法组,在自己和他人的相续中完成修习、完成作证——这一切就叫做游戏。巴利
‘‘Tesaṃ āhāracatukkādīnaṃ dasannaṃ catukkānaṃ samatikkamanapahānasaṅkhātaṃ yaṃ vikkīḷitañca tesaṃ paṭipadācatukkādīnaṃ dasannaṃ catukkānaṃ bhāvanāsaṅkhātaṃ yaṃ vikkīḷitañca sacchikiriyāsaṅkhātaṃ yaṃ vikkīḷitañca atthi, taṃ tividhaṃ vikkīḷitaṃ katamesaṃ puggalānaṃ vikkīḷitaṃ bhavatī’’ti pucchitabbattā ‘‘tesaṃ vikkīḷita’’nti vuttaṃ. Atha vā ‘‘yathāvuttappakārehi vimokkhamukhehi ye buddhapaccekabuddhasāvakā vimucciṃsu, tesu buddhasseva vikkīḷitaṃ bhavati kiṃ, paccekabuddhasseva vikkīḷitaṃ bhavati kiṃ, sāvakasseva vikkīḷitaṃ bhavati kiṃ, udāhu sabbesaṃ buddhapaccekabuddhasāvakānaṃ vikkīḷitaṃ bhavati ki’’nti vicāraṇāya sambhavato ‘‘tesaṃ vikkīḷita’’nti vuttaṃ. Yathāvuttappakārehi vimokkhamukhehi ye buddhapaccekabuddhasāvakā mucciṃsu, tesaṃ buddhapaccekabuddhasāvakānaṃ vikkīḷitaṃ. Yaṃ āhāracatukkādīnaṃ dasannaṃ catukkānaṃ saparasantāne samatikkamanapahānañca yā paṭipadācatukkādīnaṃ dasannaṃ catukkānaṃ saparasantāne bhāvanāsampādanā, sacchikiriyāsampādanā ca atthi, idaṃ sabbaṃ vikkīḷitaṃ nāma bhavatīti attho.
有人会这样追问:一切十组四法——比如四食这一组等等——到底是整体上与另外十组四法——比如四行道这一组等等——相对立,还是各组四法依次各自相对立?既然这种疑问可能出现,为了说明是各组四法依次相对立,以所断与能断的关系来成立,就说“四食,它们的对治是四行道”等等。不过,注释书里说:“现在为了显示通过行道等来超越食等,也就是显示它们是食等的对治,所以说‘四食,它们的对治是四行道’等等。”其中,在杂染方面所确定的四食,与在清净方面所确定的四行道,这四行道就是食的对治,因为食是所断,而行道是能断。虽然食本身并不是所断,但它作为观照的所缘,是就断除与食相关联的欲贪这一点,才说它是所断——应当这样理解并连接文义。巴利
‘‘Sabbesaṃ āhāracatukkādīnaṃ dasannaṃ catukkānaṃ sabbe paṭipadācatukkādayo dasa catukkā paṭipakkhā honti kiṃ, udāhu yathākkamaṃ catukkānaṃ catukkā paṭipakkhā honti ki’’nti vicāraṇāya sambhavato yathākkamaṃ catukkānaṃ catukkā paṭipakkhā honti pahātabbapahāyakabhāvenāti dassento ‘‘cattāro āhārā tesaṃ paṭipakkho catasso paṭipadā’’tiādimāha. Aṭṭhakathāyaṃ pana – ‘‘idāni āhārādīnaṃ paṭipadādīhi yena samatikkamanaṃ, taṃ nesaṃ paṭipakkhabhāvaṃ dassento ‘cattāro āhārā tesaṃ paṭipakkho catasso paṭipadā’tiādimāhā’’ti (netti. aṭṭha. 87) vuttaṃ. Tattha saṃkilesapakkhe cattāro ye āhārā niddhāritā, tesaṃ catunnaṃ āhārānaṃ vodānapakkhe yā catasso paṭipadā niddhāritā, tā catasso paṭipadā paṭipakkho āhārānaṃ pahātabbattā, paṭipadānaṃ pana pahāyakattā. Satipi āhārānaṃ appahātabbabhāve vipassanārammaṇattā āhārapaṭibaddhachandarāgappahānavasena pahātabbabhāvo vuttoti evamādiyojanā kātabbā.
“狮子”是指像狮子一样的人,应该分别对应为:像狮子一样的佛陀、像狮子一样的独觉佛、像狮子一样的声闻。不过,有些声闻虽然还没有断除贪嗔痴,他们也可能自认为是“狮子”。为了阻止这种想法,所以说“已断除贪嗔痴”。应当断除的就被断除了,贪、嗔、痴合称贪嗔痴;这些声闻已经断除了贪嗔痴,所以叫“已断除贪嗔痴者”——应该这样搭配理解,因为只有声闻才可能出现这种混淆。对于这些狮子——佛陀、这些狮子——独觉佛、这些狮子——声闻来说,在清净方面应当修习的菩提分法,他们的修习和增长;在清净方面应当证悟的果与涅槃,他们的证悟;在杂染方面应当断除的、称为断除的消除——这些就叫作游戏。巴利
Sīhāti sīhasadisā buddhā ca sīhasadisā paccekabuddhā ca sīhasadisā sāvakā cāti sīhasadisā visuṃ visuṃ yojetabbā. Sāvakā pana ahatarāgadosamohāpi santi, tepi ‘‘sīhā’’ti maññeyyunti taṃ nivattāpanatthaṃ ‘‘hatarāgadosamohā’’ti vuttaṃ. Hanitabbāti hatā, rāgo ca doso ca moho ca rāgadosamohā, hatā rāgadosamohā etehi sāvakehīti hatarāgadosamohā, sāvakāti yojanā kātabbā sāvakānaṃyeva byabhicārasambhavatoti. Tesaṃ sīhānaṃ buddhānaṃ, tesaṃ sīhānaṃ paccekabuddhānaṃ, tesaṃ sīhānaṃ sāvakānaṃ bhāvanā vodānapakkhe bhāvitabbānaṃ bodhipakkhiyadhammānaṃ bhāvanā vaḍḍhanā ca, sacchikiriyā vodānapakkheyeva sacchikātabbānaṃ phalanibbānānaṃ sacchikiriyā ca, byantīkiriyā saṃkilesapakkhe pahātabbānaṃ pahānasaṅkhātā byantīkiriyā ca vikkīḷitaṃ nāma bhavati.
“根的立足处”是指信根等诸根的立足、运作、修习和证悟。“颠倒的立足处”是指颠倒的立足——从断除的角度说,就是让它们不再运作、不再生起——简略地说,这被称为“游戏”,这样来理解。诸根,即信根等,指的是正法的行境,是清净一方的行境,是运作的原因。颠倒,即颠倒是,指的是烦恼的行境,是杂染一方的行境,是运作的原因。巴利
Indriyādhiṭṭhānanti saddhindriyādīnaṃ indriyānaṃ adhiṭṭhānaṃ pavattanaṃ bhāvanā, sacchikiriyā ca. Vipariyāsānadhiṭṭhānanti vipallāsānaṃ adhiṭṭhānaṃ pahānavasena appavattanaṃ, anuppādanañca saṅkhepato vikkīḷitaṃ nāmāti gahitaṃ. Indriyāni saddhindriyādīni saddhammagocaro saddhammassa vodānapakkhassa gocaro pavattanahetūti adhippetāni. Vipariyāsā vipallāsā kilesagocaro saṃkilesapakkhassa gocaro pavattihetūti adhippetā.
导师在杂染方面,通过阐明随烦恼的方式,对以“四食”等语所代表的十组四法、以及贪行者等四种人作了抉择;在清净方面,又通过阐明清净的方式,对以“四行道”等语所代表的十组四法、以及贪行者等四种人作了抉择。因为应当问“这个抉择是哪种理趣的生起基础、可以说是它的地基”,所以说“这称为狮子游戏理趣的地基”。其中,“这”指的就是按上述方式所作的两类抉择;这两类抉择就是狮子游戏理趣的地基、活动处和生起处——善于理趣生起的人们这样说。应当这样连接理解。巴利
‘‘Cattāro āhārātiādinā saṃkilesapakkhe āhāracatukkādīnaṃ dasannaṃ catukkānaṃ taṇhācaritādīnaṃ catunnaṃ puggalānaṃ upakkilesavibhāvanāmukhena yā niddhāraṇā ācariyena katā, ‘catasso paṭipadā’tiādinā ca vodānapakkhe paṭipadācatukkādīnaṃ dasannaṃ catukkānaṃ taṇhācaritādīnaṃ catunnaṃ puggalānaṃ vodānavibhāvanāmukhena yā niddhāraṇā ācariyena katā, sā ayaṃ niddhāraṇā katamassa nayassa samuṭṭhānaṃ bhūmīti vuccatī’’ti pucchitabbattā ‘‘ayaṃ vuccati sīhavikkīḷitassa nayassa bhūmī’’ti vuttaṃ. Tattha ayanti yā ayaṃ vuttanayena dvippakārā niddhāraṇā katā, sā ayaṃ dvippakārā niddhāraṇā sīhavikkīḷitassa nayassa bhūmi pavattiṭṭhānaṃ samuṭṭhānanti nayasamuṭṭhānakosallehi puggalehi vuccatīti yojanā kātabbāti.
既然应当说“为什么能知道,上面所说的那种已抉择内容,就是理趣的地基呢?”所以接着说了“因此,他说”等话。意思是:导师所说的“凡引导……中略……以及善巧者”这段话,正是通过这段话,才能知道上面所说的那种抉择具有理趣地基的性质。巴利
‘‘Vuttappakārāya niddhāritāya nayassa bhūmibhāvo kasmā viññāyatī’’ti vattabbattā ‘‘tenāhā’’tiādi vuttaṃ. Tena vuttappakārāya niddhāraṇāya nayabhūmibhāvena ‘‘yo neti…pe… kusalāti cā’’ti yaṃ vacanaṃ ācariyo āha, tena vacanena viññāyatīti.
狮子游戏理趣的地基已由导师阐明,我们也已经了解。因为应当问“什么是三跳理趣的地基”,为了阐明三跳理趣的地基,所以说了“其中,那些以苦行道……”等话。既然如此,导师只要说“这是杂染,即三不善根”等话就够了,为什么还要说“其中,那些以苦行道……”等话呢?确实如此,不过三跳理趣地基的修习,是依据顿悟者等三种人而展开的,所以为了阐明顿悟者等三种人,才说了“其中,那些以苦行道……”等话。即便如此,只要说“其中,那些以乐行道而快速证知的人,就是顿悟者”等话就够了,为什么还要说“其中,那些以苦行道……”等话呢?确实如此,不过顿悟者等三种人,是从狮子游戏理趣中导出、从三跳理趣中析出的,是在阐明狮子游戏理趣地基时,从依行道分别所阐明的四种人中抉择出来的。为了首先阐明在阐明狮子游戏理趣地基时、依行道分别所说明的四种人,所以说了“其中,那些以苦行道……”等话。“其中”,是指在阐明狮子游戏理趣地基时所抉择的那个行道四组之中。“那些”,是指那些迟钝者和具邪见行者;依次还抉择出“以乐行道而迟证知”和“以乐行道而速证知”,这样就抉择了两种能出离的人。因为应当问“这四种人的杂染是什么”,为了回答“这四种人的杂染是这个”,所以说了“这四种人的杂染是这个”等话。四种食被抉择……中略……四种非行被抉择,这样,这十种食四组等四组,就是这四种人的杂染。这四种人的杂染已由导师抉择,因为应当问“什么是清净”,所以说了“这四种人的清净是这个”等话。四种行道被抉择,四种无量被抉择,这样,这十种以行道四组等四组为体的法类,就是这四种人的清净。巴利
Sīhavikkīḷitanayabhūmi ācariyena vibhāvitā, amhehi ca ñātā, ‘‘katamā tipukkhalanayabhūmī’’ti pucchitabbattā tipukkhalanayabhūmiṃ vibhāvetukāmo ‘‘tattha ye dukkhāya paṭipadāyā’’tiādimāha. Evaṃ sati ‘‘ayaṃ saṃkileso, tīṇi akusalamūlānī’’tiādivacanameva ācariyena vattabbaṃ, kasmā pana ‘‘tattha ye dukkhāya paṭipadāyā’’tiādivacanaṃ vattabbanti? Saccaṃ, tipukkhalanayabhūmibhāvanā pana ugghaṭitaññuādipuggalattayavasena pavattā, tasmā ugghaṭitaññuādipuggalattayaṃ vibhāvetuṃ ‘‘tattha ye dukkhāya paṭipadāyā’’tiādivacanaṃ vuttaṃ. Evamapi ‘‘tattha yo sukhāya paṭipadāya khippābhiññāya niyyāti, ayaṃ ugghaṭitaññū’’tiādivacanameva vattabbaṃ , kasmā pana ‘‘tattha ye dukkhāya paṭipadāyā’’tiādivacanaṃ vattabbanti? Saccaṃ, ugghaṭitaññuādipuggalattayaṃ pana sīhavikkīḷitanayato tipukkhalanayassa niggacchanato nikkhamanato sīhavikkīḷitanayabhūmivibhāvanāyaṃ paṭipadāvibhāgato vibhāvitapuggalacatukkato niddhāritaṃ, sīhavikkīḷitanayabhūmivibhāvanāyaṃ paṭipadāvibhāgato vibhāvitaṃ puggalacatukkaṃ paṭhamaṃ vibhāvetuṃ ‘‘tattha ye dukkhāya paṭipadāyā’’tiādi vuttaṃ. Tatthāti yo paṭipadācatukko sīhavikkīḷitanayabhūmivibhāvanāyaṃ niddhārito, tasmiṃ paṭipadācatukke. Yeti ye dandhaudattā diṭṭhicaritapuggalā yathākkamaṃ sukhāya paṭipadāya dandhābhiññāya ca sukhāya paṭipadāya khippābhiññāya ca niyyanti, iti niyyakā dve puggalā ca niddhāritā. ‘‘Tesaṃ catunnaṃ puggalānaṃ katamo saṃkileso’’ti pucchitabbattā ‘‘tesaṃ catunnaṃ puggalānaṃ ayaṃ saṃkileso’’ti vissajjetuṃ ‘‘tesaṃ catunnaṃ puggalānaṃ ayaṃ saṃkileso’’tiādi vuttaṃ. Cattāro āhārā niddhāritā…pe… cattāri agatigamanāni niddhāritāni, iti ayaṃ dasavidho āhāracatukkādicatukko tesaṃ catunnaṃ puggalānaṃ saṃkileso hoti. Tesaṃ catunnaṃ puggalānaṃ saṃkileso ācariyena niddhārito, ‘‘katamaṃ vodāna’’nti pucchitabbattā ‘‘tesaṃ catunnaṃ puggalānaṃ idaṃ vodāna’’ntiādi vuttaṃ. Catasso paṭipadā niddhāritā, catasso appamāṇā niddhāritā, iti idaṃ dasavidhaṃ paṭipadācatukkādicatukkabhūtaṃ dhammajātaṃ tesaṃ catunnaṃ puggalānaṃ vodānaṃ hoti.
88 在这四种人当中,哪种人是顿悟者,哪种人是广解者,哪种人是可引导者?因为应当这样问,所以才说了“其中,那些……”等话。如果有人说:“前面已经用‘其中,那些……’等话抉择了四种人,为什么又用‘其中,那些……’等话再次抉择四种人呢?”应当知道,这里有不同的用意:前面是依杂染和清净的归属关系来抉择,后面则是把顿悟者等各个部分合为一个整体来抉择。“其中,那些……中略……这两种人”——这里文脉连贯的意思和前面所说的一样。“其中”是指在四种人当中。“那些”是指精勤者和邪见行者。“这些”是指确定的精勤者和邪见行者。另外,“那些”也指精勤者、贪行者以及迟钝的邪见行者。“共通的”是指行于苦行道而速证知,以及行于乐行道而迟证知。巴利
88. ‘‘Tesu catūsu puggalesu katamo puggalo ugghaṭitaññū, katamo puggalo vipañcitaññū, katamo puggalo neyyo’’ti pucchitabbattā ‘‘tattha ye’’tiādi vuttaṃ. ‘‘Pubbepi ‘tattha ye’tiādinā cattāro puggalā niddhāritā, kasmā pana puna ‘‘tattha ye’tiādinā cattāro puggalā niddhāritā’’ti ce vadeyya? Pubbe saṃkilesavodānaṃ sāmibhāvena niddhāritā, pacchā pana ugghaṭitaññuādīnaṃ avayavānaṃ samūhabhāvena niddhāritāti visesattho gahetabbo. Tattha ye…pe… ime dve puggalāti ettha yojanattho heṭṭhā vuttasadisova. Tatthāti tesu catūsu puggalesu. Yoti udatto diṭṭhicarito. Ayanti ayaṃ niyato udatto diṭṭhicarito. Puna yoti udattova taṇhācarito ca mando diṭṭhicarito ca. Sādhāraṇāyāti dukkhāya paṭipadāya khippābhiññāya ca sukhāya paṭipadāya dandhābhiññāya ca.
因为要问的是:“顿悟者等三种人已经由老师区分出来,在这三种人当中,世尊分别对哪一种人开示哪一种法?”所以才说了“其中,世尊……”等话。或者,因为要说明:“老师已经按修行方式的差别阐明了人的差别,那么,又怎样按教说的差别来阐明人的差别呢?”为了按教说的差别也阐明人的差别,便说了“其中,世尊……”等话。“其中”就是指在顿悟者等这三种人当中。因为要说明:“仅仅按止的教说和观的教说这两种差别,就已经阐明了人的差别”,为了再按柔和法的教说和锐利法的教说这两种差别来阐明人的差别,又说了“其中,世尊……”等话。其余各处也应当同样说明其文脉连贯的意思。巴利
‘‘Ugghaṭitaññuādayo tayo puggalā ācariyena niddhāritā, tesu tīsu puggalesu katamassa katamassa katamaṃ katamaṃ bhagavā upadisatī’’ti pucchitabbattā ‘‘tattha bhagavā’’tiādi vuttaṃ. Atha vā ‘‘paṭipadābhedena puggalabhedo ācariyena vibhāvito, kathaṃ desanābhedena puggalabhedo vibhāvito’’ti vattabbattā desanābhedenapi puggalabhedaṃ vibhāvetuṃ ‘‘tattha bhagavā’’tiādi vuttaṃ. Tatthāti tesu tīsu ugghaṭitaññuādīsu puggalesu. ‘‘Samathadesanāvipassanādesanābhedeneva puggalabhedo vibhāvito’’ti vattabbattā mududhammadesanātikkhadhammadesanābhedenapi puggalabhedaṃ vibhāvetuṃ ‘‘tattha bhagavā’’tiādi vuttaṃ. Sesesupi evameva anusandhyattho vattabbo.
依行道差别各自分开时成为四种,再把这些各自分开的又合起来,依行道差别和教说差别则成为三种。为了说明这一点,重新说了“其中,那些……”等话,然后说“这样,四种成为三种”。在这里,“四种、三种”是语尾变化的表述方式;而“四者、三者”则是按本来语形的表述方式,应当这样理解。巴利
Visuṃ visuṃ paṭipadābhedena cattāro hutvā visuṃ ca sampiṇḍitā ca paṭipadābhedena ceva desanābhedena ca tayo hontīti vibhāvetuṃ ‘‘tattha ye’’tiādiṃ puna vatvā ‘‘iti kho cattāri hutvā tīṇi bhavantī’’ti vuttaṃ. Tattha cattāri tīṇīti liṅgavipallāsaniddeso, ‘‘cattāro tayo’’ti pana pakatiliṅganiddeso kātabbova.
因为应当问“这三种人的杂染是什么”,所以说了“这三种人的这种杂染”等话。其中,“这种杂染”指的是被确定为“三不善根……乃至……戒坏、见坏、行坏”的那些不善法,这一组法聚就是杂染。因为应当说“这三种人的杂染已由老师确定,那清净又该怎么确定”,所以说了“这三种人的这种清净”等话。其中,“这种清净”指的是被确定为“三善根……乃至……三解脱门:空、无相、无愿”的那些善法的集合,这一组法聚就是清净。巴利
‘‘Tesaṃ tiṇṇaṃ puggalānaṃ katamo saṃkileso’’ti pucchitabbattā ‘‘tesaṃ tiṇṇaṃ puggalānaṃ ayaṃ saṃkileso’’tiādi vuttaṃ. Tattha ayaṃ saṃkilesoti ‘‘tīṇi akusalamūlāni…pe… sīlavipatti diṭṭhivipatti ācāravipattī’’ti niddhāritānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ iti ayaṃ samūho saṃkileso hoti. ‘‘Tesaṃ tiṇṇaṃ puggalānaṃ saṃkileso ācariyena niddhārito, kathaṃ vodānaṃ niddhāritabba’’nti vattabbattā ‘‘tesaṃ tiṇṇaṃ puggalānaṃ idaṃ vodāna’’ntiādi vuttaṃ. Tattha idaṃ vodānanti ‘‘tīṇi kusalamūlāni…pe… tīṇi vimokkhamukhāni suññataṃ animittaṃ appaṇihita’’nti niddhāritānaṃ kusaladhammānaṃ samūhabhūtaṃ iti idaṃ dhammajātaṃ vodānaṃ hoti.
老师已经说明:按照上面说的方式,从四种人变成三种人,也就是有这三类人。那么,从三种人变成几类人呢?因为需要这样说明,所以就说了“如此,从四种变成三种,从三种变成两种,也就是贪行者和见行者”等等。这里“如此”的意思是:按照上面所说的方式,从四种、四种变成三种、三种。从三种、三种变成贪行者和见行者这两种人。巴利
‘‘Vuttappakārena cattāro hutvā tayo puggalā bhavantīti ācariyena vibhāvitā, tayo hutvā kittakā puggalā bhavantī’’ti vattabbabhāvato ‘‘iti kho cattāri hutvā tīṇi bhavanti, tīṇi hutvā dve bhavanti taṇhācarito ca diṭṭhicarito cā’’tiādi vuttaṃ. Itīti heṭṭhā vuttappakārena cattāri cattāro hutvā tīṇi tayo bhavanti. Tīṇi tayo hutvā taṇhācarito ca diṭṭhicarito cāti dve puggalā bhavanti.
对于这两种人,他们的杂染是什么?因为需要这样说明,所以就说了“这两种人的杂染就是这个”等等。其中,“这个杂染”指的是“渴爱和无明……乃至常见和断灭见”所确定的那些不善法,这些法的集合就是杂染。巴利
‘‘Tesaṃ dvinnaṃ puggalānaṃ katamo saṃkileso’’ti vattabbabhāvato ‘‘tesaṃ dvinnaṃ puggalānaṃ ayaṃ saṃkileso’’tiādi vuttaṃ. Tattha ayaṃ saṃkilesoti ‘‘taṇhā ca avijjā ca…pe… sassatadiṭṭhi ca ucchedadiṭṭhi cā’’ti niddhāritānaṃ akusaladhammānaṃ iti ayaṃ samūho saṃkileso hoti.
对于那两种人,杂染已由老师抉择出来,那么应当说“他们的清净是怎样的”呢?因此就说“这两种人的清净是这个”等等。“这个清净”指的是:由“止与观……乃至有余涅槃界和无余涅槃界”所抉择出来的善法之集合,这些生起之法就是清净。巴利
‘‘Tesaṃ dvinnaṃ puggalānaṃ saṃkileso ācariyena niddhārito, kathaṃ vodāna’’nti vattabbabhāvato ‘‘tesaṃ dvinnaṃ puggalānaṃ idaṃ vodāna’’ntiādi vuttaṃ. Idaṃ vodānanti ‘‘samatho ca vipassanā ca…pe… saupādisesā ca nibbānadhātu, anupādisesā ca nibbānadhātū’’ti niddhāritānaṃ kusaladhammānaṃ samūhabhūtaṃ iti idaṃ dhammajātaṃ vodānaṃ hoti.
以“三不善根”等为开头,在杂染这一边,对不善根三法等的两组十二个三法,针对略开知者等三种人,通过阐明杂染的方式所作出的抉择;以“三善根”等为开头,在清净这一边,对善根三法等的两组十二个三法,针对略开知者等三种人,通过阐明清净的方式所作出的抉择——把这种上述样式的抉择说成是三聚法和钩法的生起基础与运作原因,这样连接起来之后;以“渴爱与无明”等为开头,在杂染这一边,对渴爱无明二法等的十五个二法,针对贪行者和见行者两种人,通过阐明清净的方式所作出的抉择;以“止与观”等为开头,在清净这一边,对止观二法等的十九个二法,针对贪行者和见行者两种人,通过阐明清净的方式所作出的抉择——这种上述样式的抉择,也应当抽出来连接为欢喜轮法的基础。因为,从人着眼来说,欢喜轮法能产生狮子游戏法,狮子游戏法能产生三聚法;而从法着眼来说,狮子游戏法能产生三聚法,三聚法能产生欢喜轮法。因此,注释书里说:“最后以‘渴爱与无明’等,显示了止法的基础。正因如此,才说‘四变成三,三变成二’。”(《指导论注》88)巴利
‘‘Tīṇi akusalamūlānī’’tiādinā saṃkilesapakkhe akusalamūlatikādīnaṃ dvinnaṃ dvādasannaṃ tikānaṃ, tiṇṇaṃ ugghaṭitaññuādipuggalānaṃ saṃkilesavibhāvanāmukhena yā niddhāraṇā katā, ‘‘tīṇi kusalamūlānī’’tiādinā vodānapakkhe kusalamūlatikādīnaṃ dvinnaṃ dvādasannaṃ tikānaṃ, tiṇṇaṃ ugghaṭitaññuādipuggalānaṃ vodānavibhāvanāmukhena yā niddhāraṇā katā, ayaṃ vuttappakāraniddhāraṇā tipukkhalassa ca nayassa, aṅkusassa ca nayassa bhūmi samuṭṭhānaṃ pavattihetu nāmāti yojetvā ‘‘taṇhā ca avijjā cā’’tiādinā saṃkilesapakkhe taṇhāavijjādukādīnaṃ pannarasannaṃ dukānaṃ, dvinnaṃ taṇhācaritadiṭṭhicaritānaṃ puggalānaṃ vodānavibhāvanāmukhena yā niddhāraṇā katā, ‘‘samatho ca vipassanā cā’’tiādinā vodānapakkhe samathavipassanādukādīnaṃ ekūnavīsatidukānaṃ, dvinnaṃ taṇhācaritadiṭṭhicaritānaṃ puggalānaṃ vodānavibhāvanāmukhena yā niddhāraṇā katā, ayaṃ vuttappakārā nandiyāvaṭṭassa nayassa bhūmītipi nīharitvā yojetabbā. Puggalādhiṭṭhānavasena hi nandiyāvaṭṭanayato sīhavikkīḷitanayassa sambhavo, sīhavikkīḷitanayato ca tipukkhalanayassa sambhavo hoti. Dhammādhiṭṭhānavasena pana sīhavikkīḷitanayato tipukkhalanayassa sambhavo, tipukkhalanayato ca nandiyāvaṭṭanayassa sambhavo hoti. Tenāha aṭṭhakathāyaṃ ‘‘ante ‘taṇhā ca avijjā cā’tiādinā samathassa nayassa bhūmi dassitā. Teneva hi ‘cattāri hutvā tīṇi bhavanti, tīṇi hutvā dve bhavantī’ti vutta’’nti (netti. aṭṭha. 88).
有人问:为什么说这个抉择是三聚法门和钩法门的立足处呢?因为这是应当说明的,所以接着说了“因此他说”等话。意思是:老师所说的“凡在不善……乃至观察方”这句话,正是以刚才所说的那种抉择作为立足处;通过这句话,就可以知道所说的抉择是三聚法门等的立足处。巴利
‘‘Kasmā pana ayaṃ vuttappakārāya niddhāraṇāya tipukkhalassa ca nayassa, aṅkusassa ca nayassa bhūmibhāvo viññāyatī’’ti vattabbabhāvato ‘‘tenāhā’’tiādi vuttaṃ. Tena yathāvuttassa niddhāraṇāya bhūmibhāvena ācariyo ‘‘yo akusale…pe… disālocanenāti cā’’ti yaṃ vacanaṃ āha, tena vacanena vuttappakārāya niddhāraṇāya tipukkhala…pe… yassa bhūmibhāvo viññāyatīti attho.
说到这里,理趣的集起就已经圆满了,没有别的了,因此才说“理趣的集起已系属”。意思是:无论通过哪一种理趣的集起,在杂染分中抉择了不善法,或者在清净分中抉择了善法,就应该按照各自的情况,把那种理趣的集起抉择出来并加以配合——应当这样理解其含义。巴利
‘‘Ettāvatā nayasamuṭṭhānaṃ paripuṇṇaṃ hoti, aññaṃ natthī’’ti vattabbattā ‘‘niyuttaṃ nayasamuṭṭhāna’’nti vuttaṃ. Yena yena nayasamuṭṭhānena saṃkilesapakkhe vā akusalā dhammā niddhāritā , vodānapakkhe vā kusalā dhammā niddhāritā, taṃ taṃ nayasamuṭṭhānaṃ niyuttaṃ yathārahaṃ niddhāretvā yujjitabbanti attho gahetabbo.
现在我要按理趣的次第,简要地来说明:二人、三人、四人,这样人就有三类分法;四方、六方、八方,这样方也有三类分法。其中,所谓二人,就是贪行者与见行者这两种人。所谓三人,就是略知者、广知者、应引导者这三种人。所谓四人,就是按苦行道、迟通达等差别来分,有钝根贪行者、钝根见行者、利根贪行者、利根见行者这四种人。所谓四方,就是在杂染方面有两方,在清净方面有两方,合起来就是四方。所谓六方,就是在杂染方面有三方,在清净方面有三方,合起来就是六方。所谓八方,就是在杂染方面有四方,在清净方面有四方,合起来就是八方。在这当中,依靠贪行者与见行者这两种人以及四方,就形成喜旋理趣的集起。依靠略知者、广知者、应引导者这三种人以及六方,就形成三聚理趣的集起。依靠按苦行道、迟通达等差别所分的钝根贪行者、利根贪行者、钝根见行者、利根见行者这四种人以及八方,就形成狮子游戏理趣的集起。当每一种理趣的集起被分别说明时,观方理趣和钩棒理趣的集起也就随之被分别说明了。巴利
Nayakkamena pana saṅkhepato dassayissāmi – dve puggalā, tayo puggalā, cattāro puggalāti puggalā tikoṭṭhāsā bhavanti, catudisā, chadisā, aṭṭhadisāti disāpi tikoṭṭhāsā bhavanti. Tattha dve puggalāti taṇhācarito puggalo, diṭṭhicarito puggaloti dve puggalā bhavanti. Tayo puggalāti ugghaṭitaññupuggalo, vipañcitaññupuggalo, neyyapuggaloti tayo puggalā bhavanti. Cattāro puggalāti dukkhāpaṭipadādandhābhiññādibhedena bhinnā mudindriyo taṇhācarito puggalo, mudindriyo diṭṭhicarito puggalo, tikkhindriyo taṇhācarito puggalo, tikkhindriyo diṭṭhicarito puggaloti cattāro puggalā bhavanti. Catudisāti saṃkilesapakkhe dve dve disā, vodānapakkhe dve dve disāti catudisā bhavanti. Chadisāti saṃkilesapakkhe tisso tisso disā, vodānapakkhe tisso tisso disāti chadisā bhavanti. Aṭṭhadisāti saṃkilesapakkhe catasso catasso disā, vodānapakkhe catasso catasso disāti aṭṭhadisā bhavanti. Tesu dve dve taṇhācaritadiṭṭhicarite puggale, catudisā ca nissāya nandiyāvaṭṭanayasamuṭṭhānaṃ bhavati. Tayo ugghaṭitaññuvipañcitaññuneyyapuggale ca chadisā ca nissāya tipukkhalanayasamuṭṭhānaṃ bhavati. Dukkhāpaṭipadādandhābhiññādibhedena bhinne cattāro mudindriyataṇhācaritatikkhindriyataṇhācaritamudindriyadiṭṭhicaritatikkhindriyadiṭṭhicarite puggale ca aṭṭhadisā ca nissāya sīhavikkīḷitanayasamuṭṭhānaṃ bhavati . Ekekasmiṃ nayasamuṭṭhāne vibhajite disālocanaaṅkusanayasamuṭṭhānānipi vibhajitāni bhavanti.
如果有人问:喜旋理趣的集起是怎么形成的?那就应该回答:渴爱和无明、无惭和无愧、失念和不正知、不如理作意、懈怠和难劝、我慢和我所执、无信和放逸、不听闻正法和不防护、贪欲和嗔恚、五盖和结缚、忿和恨、覆和恼、嫉和悭、谄和诳、常见和断见。(《导论》88)这里以双双对列的方式开示的、作为诸方的这个不善法聚,就是渴爱行者和见行者两类人的杂染。在杂染分中,以杂染共通的特性把它们结合起来之后,用心意把诸法当作诸方来观察:在这以双双对列的方式开示的十五组作为诸方的不善法中,哪一个不善法是哪一类人的方?这样一一分别结合:这第一个、第一个不善法,在杂染分中,名为渴爱行者的第一方;这第二个、第二个不善法,在杂染分中,名为见行者的第二方。按各自相应引出集谛和苦谛之后,所应分别的法的自性,由某种特定的注释差别显示出来,这个注释差别就是喜旋理趣的集起;对它的观察,也由某种特定的注释差别显示出来,这个注释差别就是观方理趣的集起;这样观察之后,以作为殊胜方的殊胜法引导诸人,由某种特定的注释差别来引导,这个注释差别就是钩棒理趣的集起。巴利
‘‘Kathaṃ nandiyāvaṭṭanayasamuṭṭhānaṃ bhavatī’’ti ce vadeyya? ‘‘Taṇhā ca avijjā ca ahirikañca anottappañca assati ca asampajaññañca ayonisomanasikāro ca kosajjañca dovacassañca ahaṃkāro ca mamaṃkāro ca assaddhā ca pamādo ca asaddhammassavanañca asaṃvaro ca abhijjhā ca byāpādo ca nīvaraṇañca saṃyojanañca kodho ca upanāho ca makkho ca paḷāso ca issā ca maccherañca māyā ca sāṭheyyañca sassatadiṭṭhi ca ucchedadiṭṭhi cā’’ti (netti. 88) dukadukavasena desito ayaṃ disābhūto akusaladhammasamūho dvinnaṃ taṇhācaritadiṭṭhicaritānaṃ puggalānaṃ saṃkileso hotīti saṃkilesapakkhe saṃkilesasāmaññabhāvena yojetvā ‘‘imesu pannarasasu dukadukavasena desitesu disābhūtesu akusaladhammesu katamo akusaladhammo katamassa puggalassa disā’’ti manasāva disādhammabhāvena oloketvā ‘‘ayaṃ ayaṃ paṭhamo paṭhamo akusaladhammo taṇhācaritassa puggalassa saṃkilesapakkhe paṭhamā disā nāma, ayaṃ ayaṃ dutiyo dutiyo akusaladhammo diṭṭhicaritassa puggalassa saṃkilesapakkhe dutiyā disā nāmā’’ti visuṃ visuṃ yojetvā samudayasaccadukkhasaccāni yathārahaṃ nīharitvā vibhajitabbadhammasabhāvo ca yena saṃvaṇṇanāvisesena dassito, so saṃvaṇṇanāviseso ca nandiyāvaṭṭanayasamuṭṭhānaṃ bhavati, tassa olokanā ca yena saṃvaṇṇanāvisesena dassitā, so saṃvaṇṇanāviseso ca disālocananayasamuṭṭhānaṃ bhavati, tathā oloketvā disāvisesabhūtassa dhammavisesassa puggalānaṃ nayanañca yena saṃvaṇṇanāvisesena nayati, so saṃvaṇṇanāviseso ca aṅkusanayasamuṭṭhānaṃ bhavati.
止与观,惭与愧,念与正知,如理作意与精进努力,易于受教、法智与类智,尽智与无生智,信与不放逸,听闻正法与防护,无贪与无嗔,离贪的心解脱与离无明的慧解脱,通达与少欲,知足与无忿,无恨与无覆,无恼、断除嫉妒与断除悭吝,明与解脱,以有为所缘的解脱与以无为所缘的解脱,有余涅槃界与无余涅槃界。(《导论》88)
这段以双双对列的方式开示的、作为诸方的善法聚,是渴爱行者和见行者的清净。在清净分中,以清净的共通性将它们结合起来之后,用心意把它们当作诸方之法来观察:“在这以双双对列的方式开示的十九组作为诸方的法中,哪一善法是哪一类人的方?”这样一一分别结合:“这第一、第一善法,在清净分中,名为渴爱行者的第一方;这第二、第二善法,在清净分中,名为见行者的第二方。”如其所应地引出道谛与灭谛之后,所应分别的法之体性,由某种特定的注释差别所显示,这种注释差别就是喜旋理趣的集起;其观察也由某种特定的注释差别所显示,这种注释差别就是观方理趣的集起;这样观察之后,将作为殊胜方的殊胜法引导诸人,由某种特定的注释差别所引导,这种注释差别就是钩原理趣的集起。巴利
‘‘Samatho ca vipassanā ca, hirī ca ottappañca, sati ca sampajaññañca, yonisomanasikāro ca vīriyārambho ca, sovacassañca dhamme ñāṇañca anvaye ñāṇañca, khaye ñāṇañca anuppāde ñāṇañca, saddhā ca appamādo ca, saddhammassavanañca saṃvaro ca, anabhijjhā ca abyāpādo ca, rāgavirāgā ca cetovimutti, avijjāvirāgā ca paññāvimutti, abhisamayo ca appicchatā ca, santuṭṭhi ca akkodho ca, anupanāho ca amakkho ca, apaḷāso ca issāpahānañca macchariyappahānañca vijjā ca, vimutti ca saṅkhatārammaṇo ca vimokkho, asaṅkhatārammaṇo ca vimokkho, saupādisesā ca nibbānadhātu, anupādisesā ca nibbānadhātū’’ti (netti. 88) tikadukavasena desitaṃ idaṃ disābhūtaṃ kusalasamūhadhammajātaṃ dvinnaṃ taṇhācaritadiṭṭhicaritānaṃ puggalānaṃ vodānaṃ hotīti vodānapakkhe vodānasāmaññabhāvena yojetvā ‘‘imesu ekūnavīsatiyā dukadukavasena vā desitesu disābhūtesu dhammesu katamo katamo kusaladhammo katamassa katamassa puggalassa disā’’ti manasāva disādhammabhāvena oloketvā ‘‘ayaṃ paṭhamo paṭhamo kusaladhammo taṇhācaritassa puggalassa vodānapakkhe paṭhamā disā nāma, ayaṃ dutiyo dutiyo kusaladhammo diṭṭhicaritassa puggalassa vodānapakkhe dutiyā disā nāmā’’ti visuṃ visuṃ yojetvā maggasaccanirodhasaccāni yathārahaṃ nīharitvā vibhajitabbadhammabhāvo ca yena saṃvaṇṇanāvisesena dassito, so saṃvaṇṇanāviseso ca nandiyāvaṭṭanayasamuṭṭhānaṃ bhavati, tassa olokanā ca yena saṃvaṇṇanāvisesena dassitā, so saṃvaṇṇanāviseso ca disālocananayasamuṭṭhānaṃ bhavati, tathā oloketvā disāvisesabhūtassa dhammavisesassa puggalānaṃ nayanañca yena saṃvaṇṇanāvisesena nayati, so saṃvaṇṇanāviseso ca aṅkusanayasamuṭṭhānaṃ bhavati.
如果有人问:“三橛理趣的集起是怎么形成的?”就应该这样回答:三种不善根——贪是不善根,嗔是不善根,痴是不善根。三种恶行——身恶行、语恶行、意恶行。三种不善寻——欲寻、嗔寻、害寻。三种不善想——欲想、嗔想、害想。三种颠倒想——常想、乐想、我想。三种受——乐受、苦受、不苦不乐受。三种苦性——苦苦性、行苦性、变坏苦性。三种火——贪火、嗔火、痴火。三种箭——贪箭、嗔箭、痴箭。三种结——贪结、嗔结、痴结。三种不善考察——不善身业、不善语业、不善意业。三种衰损——戒衰损、见衰损、行衰损。(《导论》88)
这段以三法一组的方式开示的、作为诸方的不善法聚,是略说即悟者、广说方悟者、应引导者这三类人的杂染。在杂染这一部分,以杂染共通的特性把它们结合起来之后,用心意把它们当作诸方之法来观察:“在这十二组以三法一组的方式开示的、作为诸方的不善法中,哪一不善法是哪一类人的方?”这样一一分别结合:“这第一、第一不善法,在杂染部分中,名为略说即悟者的第一方。这第二、第二不善法,在杂染部分中,名为广说方悟者的第二方。这第三、第三不善法,在杂染部分中,名为应引导者的第三方。”这样一一分别结合之后,按各自相应的情况引出集谛和苦谛,并以某种解说方式显示出应当分别的法之自性。这种解说方式就是三橛理趣的集起。而对它的观察,以某种解说方式显示出来,这种解说方式就是诸方观察理趣的集起。像这样观察之后,把作为各方殊胜之法引导给各类人,以某种解说方式引导,这种解说方式就是钩治理趣的集起。巴利
‘‘Kathaṃ tipukkhalanayasamuṭṭhānaṃ bhavatī’’ti ce puccheyya, ‘‘tīṇi akusalamūlāni – lobho akusalamūlaṃ, doso akusalamūlaṃ, moho akusalamūlaṃ. Tīṇi duccaritāni – kāyaduccaritaṃ , vacīduccaritaṃ, manoduccaritaṃ. Tayo akusalavitakkā – kāmavitakko, byāpādavitakko, vihiṃsāvitakko. Tisso akusalasaññā – kāmasaññā, byāpādasaññā, vihiṃsāsaññā. Tisso viparītasaññā – niccasaññā, sukhasaññā, attasaññā. Tisso vedanā – sukhā vedanā, dukkhā vedanā, adukkhamasukhā vedanā. Tisso dukkhatā – dukkhadukkhatā, saṅkhāradukkhatā, vipariṇāmadukkhatā. Tayo aggī – rāgaggi, dosaggi, mohaggi. Tayo sallā – rāgasallo, dosasallo, mohasallo. Tisso jaṭā – rāgajaṭā, dosajaṭā, mohajaṭā. Tisso akusalūpaparikkhā – akusalaṃ kāyakammaṃ , akusalaṃ vacīkammaṃ, akusalaṃ manokammaṃ. Tisso vipattiyo – sīlavipatti, diṭṭhivipatti, ācāravipattī’’ti (netti. 88) tikavasena desito ayaṃ disābhūto akusaladhammasamūho tiṇṇaṃ ugghaṭitaññuvipañcitaññuneyyapuggalānaṃ saṃkileso hotīti saṃkilesapakkhe saṃkilesasāmaññabhāvena yojetvā ‘‘imesu dvādasasu tikatikavasena desitesu disābhūtesu akusaladhammesu katamo katamo akusalo dhammo katamassa katamassa puggalassa disā’’ti manasāva disādhammabhāvena oloketvā ‘‘ayaṃ ayaṃ paṭhamo paṭhamo akusaladhammo ugghaṭitaññupuggalassa saṃkilesapakkhe paṭhamā disā nāma. Ayaṃ ayaṃ dutiyo dutiyo akusaladhammo vipañcitaññupuggalassa saṃkilesapakkhe dutiyā disā nāma. Ayaṃ ayaṃ tatiyo tatiyo akusaladhammo neyyassa puggalassa saṃkilesapakkhe tatiyā disā nāmā’’ti visuṃ visuṃ yojetvā samudayasaccadukkhasaccāni yathārahaṃ nīharitvā vibhajitabbadhammasabhāvo ca yena saṃvaṇṇanāvisesena dassito. So saṃvaṇṇanāviseso ca tipukkhalanayasamuṭṭhānaṃ bhavati. Tassa olokanā ca yena saṃvaṇṇanāvisesena dassitā, so saṃvaṇṇanāviseso ca disālocananayasamuṭṭhānaṃ bhavati tathā oloketvā disāvisesabhūtassa dhammavisesassa puggalānaṃ nayanañca yena saṃvaṇṇanāvisesena nayati, so saṃvaṇṇanāviseso aṅkusanayasamuṭṭhānaṃ bhavati.
三种善根:无贪是善根,无嗔是善根,无痴是善根。三种善行:身善行、语善行、意善行。三种善寻:出离寻、无嗔寻、不害寻。三种定:有寻有伺定、无寻唯伺定、无寻无伺定。三种善想:出离想、无嗔想、不害想。三种不颠倒想:无常想、苦想、无我想。三种善业观察:善身业、善语业、善意业。三种清净:身清净、语清净、意清净。三种成就:戒成就、定成就、慧成就。三种修学:增上戒学、增上心学、增上慧学。三蕴:戒蕴、定蕴、慧蕴。三种解脱门:空、无相、无愿。以上这些以三法一组的方式开示的、作为诸方的善法聚,就是三类人——略说即悟者、广说方悟者、应引导者——的清净。
在清净这一分中,以清净的共通性把它们联系起来之后,用心意把它们作为诸方之法来观察:“在这两处、以三法一组的方式开示的十二组作为诸方的善法当中,哪一种善法是哪一类人的方?”接着一一分别按方的方式联系起来:“这第一种、第一种善法,在清净分中,就是略说即悟者的第一方。这第二种、第二种善法,在清净分中,就是广说方悟者的第二方。这第三种、第三种善法,在清净分中,就是应引导者的第三方。”这样一一分别按方的方式联系起来之后,如其所应地引出道谛和灭谛,并以某种解说方式显示了应当分别的法的自性。这种解说方式,就是三橛论式的来源。而他的观察,以及以某种解说方式显示出来的那种解说方式,就是诸方观察论式的来源。这样观察之后,把作为诸方之别的法引导到人身上,以及以某种解说方式引导的那种解说方式,就是钩论式的来源。巴利
‘‘Tīṇi kusalamūlāni – alobho kusalamūlaṃ, adoso kusalamūlaṃ, amoho kusalamūlaṃ. Tīṇi sucaritāni – kāyasucaritaṃ, vacīsucaritaṃ, manosucaritaṃ. Tayo kusalavitakkā – nekkhammavitakko, abyāpādavitakko, avihiṃsāvitakko. Tayo samādhī – savitakko savicāro samādhi, avitakko vicāramatto samādhi, avitakko avicāro samādhi. Tisso kusalasaññā – nekkhammasaññā, abyāpādasaññā, avihiṃsāsaññā. Tisso aviparītasaññā – aniccasaññā, dukkhasaññā, anattasaññā. Tisso kusalūpaparikkhā – kusalaṃ kāyakammaṃ, kusalaṃ vacīkammaṃ, kusalaṃ manokammaṃ. Tīṇi soceyyāni – kāyasoceyyaṃ, vacīsoceyyaṃ, manosoceyyaṃ. Tisso sampattiyo – sīlasampatti, samādhisampatti, paññāsampatti . Tisso sikkhā – adhisīlasikkhā, adhicittasikkhā , adhipaññāsikkhā. Tayo khandhā – sīlakkhandho, samādhikkhandho, paññākkhandho. Tīṇi vimokkhamukhāni – suññataṃ, animittaṃ, appaṇihita’’nti (netti. 88) tikatikavasena desitaṃ idaṃ disābhūtaṃ kusalasamūhadhammajātaṃ tiṇṇaṃ ugghaṭitaññuvipañcitaññuneyyapuggalānaṃ vodānaṃ hotīti vodānapakkhe vodānasāmaññabhāvena yojetvā ‘‘imesu dvīsu dvādasasu tikatikavasena desitesu disābhūtesu kusaladhammesu katamo katamo kusaladhammo katamassa katamassa puggalassa disā’’ti manasāva disādhammabhāvena oloketvā ‘‘ayaṃ ayaṃ paṭhamo paṭhamo kusaladhammo ugghaṭitaññupuggalassa vodānapakkhe paṭhamā disā nāma. Ayaṃ ayaṃ dutiyo dutiyo kusalo dhammo vipañcitaññupuggalassa vodānapakkhe dutiyā disā nāma. Ayaṃ ayaṃ tatiyo tatiyo kusaladhammo neyyapuggalassa vodānapakkhe tatiyā disā nāmā’’ti visuṃ visuṃ disābhāvena yojetvā maggasaccanirodhasaccāni yathārahaṃ nīharitvā vibhajitabbadhammasabhāvo ca yena saṃvaṇṇanāvisesena dassito. So saṃvaṇṇanāviseso ca tipukkhalanayasamuṭṭhānaṃ bhavati. Tassa olokanā ca yena saṃvaṇṇanāvisesena dassitā, so saṃvaṇṇanāviseso ca disālocananayasamuṭṭhānaṃ bhavati. Tathā oloketvā disāvisesabhūtassa dhammassa puggalānaṃ nayanañca yena saṃvaṇṇanāvisesena nayati, so saṃvaṇṇanāviseso ca aṅkusanayasamuṭṭhānaṃ bhavati.
如果有人问:“狮子游戏理趣的起源是什么?”那么应当这样理解:四食、四颠倒、四取、四轭、四结、四漏、四瀑流、四箭、四识住、四非行处。这十组以四法为一组、以四法为一组所开示的不善法,是作为方向而存在的。在杂染这一边,以杂染的共同性质把它们连接起来之后,又在心中观察:“在这十组以四法为一组所开示的诸法中,哪一种不善法是哪一类人的方向?”从杂染这一边的方向法角度观察之后,再分别按方向的方式配合起来:“这第一种不善法,是依苦行道、迟通达而出离的钝根贪行者的第一方向;这第二种不善法,是依苦行道、速通达而出离的利根贪行者的第二方向;这第三种不善法,是依乐行道、迟通达而出离的钝根见行者的第三方向;这第四种不善法,是依乐行道、速通达而出离的利根见行者的第四方向。”这样分别按方向的方式配合之后,如其所应地引出集谛与苦谛,并以这种解说差别显示了应当分别的法的自性。而这种解说差别,就是狮子游戏理趣的起源。它的观察,也是由这种解说差别所显示的,而这种解说差别就是方向观察理趣的起源。这样观察之后,把作为方向差别的法引导给众生的作用,也是由这种解说差别来引导的,而这种解说差别就是钩策理趣的起源。巴利
‘‘Kathaṃ sīhavikkīḷitanayasamuṭṭhāna’’nti ce puccheyya, ‘‘cattāro āhārā, cattāro vipallāsā, cattāri upādānāni, cattāro yogā, cattāro ganthā, cattāro āsavā, cattāro oghā, cattāro sallā, catasso viññāṇaṭṭhitiyo, cattāri agatigamanānī’’ti (netti. 87) catukkacatukkavasena desito ayaṃ disābhūto catukko catukko akusaladhammo ‘‘dukkhāya paṭipadāya dandhābhiññāya niyyakassa mudindriyassa taṇhācaritassa ca dukkhāya paṭipadāya khippābhiññāya niyyakassa tikkhindriyassa taṇhācaritassa ca sukhāya paṭipadāya dandhābhiññāya niyyakassa mudindriyassa diṭṭhicaritassa ca sukhāya paṭipadāya khippābhiññāya niyyakassa tikkhindriyassa diṭṭhicaritassa cā’’ti catunnaṃ puggalānaṃ saṃkilesoti saṃkilesapakkhe saṃkilesasāmaññabhāvena yojetvā ‘‘imesu catukkacatukkavasena desitesu dasasu catukkesu dhammesu katamo katamo akusaladhammo katamassa katamassa puggalassa disā’’ti manasāva saṃkilesapakkhe disādhammabhāvena oloketvā ‘‘ayaṃ ayaṃ paṭhamo paṭhamo akusaladhammo dukkhāya paṭipadāya dandhābhiññāya niyyakassa mudindriyassa taṇhācaritassa puggalassa paṭhamā disā nāma. Ayaṃ ayaṃ dutiyo dutiyo akusaladhammo dukkhāya paṭipadāya khippābhiññāya niyyakassa tikkhindriyassa taṇhācaritassa puggalassa dutiyā disā nāma. Ayaṃ ayaṃ tatiyo tatiyo akusaladhammo sukhāya paṭipadāya dandhābhiññāya niyyakassa mudindriyassa diṭṭhicaritassa puggalassa tatiyā disā nāma. Ayaṃ ayaṃ catuttho catuttho akusaladhammo sukhāya paṭipadāya khippābhiññāya niyyakassa tikkhindriyassa diṭṭhicaritassa puggalassa catutthā disā nāmā’’ti visuṃ visuṃ disābhāvena yojetvā, samudayasaccadukkhasaccāni yathārahaṃ nīharitvā, vibhajitabbadhammasabhāvo ca yena saṃvaṇṇanāvisesena dassito. So saṃvaṇṇanāviseso ca sīhavikkīḷitanayasamuṭṭhānaṃ bhavati. Tassa olokanā ca yena saṃvaṇṇanāvisesena dassitā, so saṃvaṇṇanāviseso ca disālocananayasamuṭṭhānaṃ bhavati. Tathā oloketvā disāvisesabhūtassa dhammassa puggalānaṃ nayanañca yena saṃvaṇṇanāvisesena nayati, so saṃvaṇṇanāviseso ca aṅkusanayasamuṭṭhānaṃ bhavati.
四行道、四念处、四禅、四住、四正勤、四稀有未曾有法、四依处、四定修习、四乐分法、四无量——这十组以四法为一组所开示的善法聚,是作为方向而存在的。对于依苦行道迟通达而出离的钝根贪行者,对于依苦行道速通达而出离的利根贪行者,对于依乐行道迟通达而出离的钝根见行者,对于依乐行道速通达而出离的利根见行者:这四类人的清净,是在清净分中以清净的共性来连接之后,内心观察:“在这以四法为一组所开示的十组四法善法中,哪一种善法是哪一类人的方向?”这样以方向法的性质观察之后,一一分别连接为:“这第一种善法,就是依苦行道迟通达而出离的钝根贪行者的第一方向;这第二种善法,就是依苦行道速通达而出离的利根贪行者的第二方向;这第三种善法,就是依乐行道迟通达而出离的钝根见行者的第三方向;这第四种善法,就是依乐行道速通达而出离的利根见行者的第四方向。”这样一一分别以方向的方式连接之后,便如其所应地引出了道谛与灭谛,并且通过这一注释上的区分,显示了应当分别的法之自性。而这一注释上的区分,就成为狮子游戏理趣的来源。他的观察也是通过这一注释上的区分来显示的,这一注释上的区分就成为方向观察理趣的来源。这样观察之后,将作为方向区分的法引导众生的作用,也是通过这一注释上的区分来引导的,这一注释上的区分就成为钩策理趣的来源。如此,按理趣的顺序,简要地说,应当知道这就是理趣的来源。巴利
‘‘Catasso paṭipadā, cattāro satipaṭṭhānā, cattāri jhānāni, cattāro vihārā, cattāro sammappadhānā, cattāro acchariyā abbhutā dhammā, cattāri adhiṭṭhānāni, catasso samādhibhāvanā, cattāro sukhabhāgiyā dhammā, catasso appamāṇā’’ti (netti. 86) catukkacatukkavasena desitaṃ idaṃ disābhūtaṃ kusalasamūhadhammajātaṃ ‘‘dukkhāya paṭipadāya dandhābhiññāya niyyakassa mudindriyassa taṇhācaritassa ca dukkhāya paṭipadāya khippābhiññāya niyyakassa tikkhindriyassa taṇhācaritassa ca sukhāya paṭipadāya dandhābhiññāya niyyakassa mudindriyassa diṭṭhicaritassa sa sukhāya paṭipadāya khippābhiññāya niyyakassa tikkhindriyassa diṭṭhicaritassa cā’’ti catunnaṃ puggalānaṃ vodānaṃ hotīti vodānapakkhe vodānasāmaññabhāvena yojetvā ‘‘imesu catukkacatukkavasena desitesu dasasu catukkesu kusaladhammesu katamo katamo kusaladhammo katamassa katamassa puggalassa disā’’ti manasāva disādhammabhāvena oloketvā, ‘‘ayaṃ ayaṃ paṭhamo paṭhamo kusaladhammo dukkhāya paṭipadāya dandhābhiññāya niyyakassa mudindriyassa taṇhācaritassa puggalassa paṭhamā disā nāma. Ayaṃ ayaṃ dutiyo dutiyo kusaladhammo dukkhāya paṭipadāya khippābhiññāya niyyakassa tikkhindriyassa taṇhācaritassa puggalassa dutiyā disā nāma. Ayaṃ ayaṃ tatiyo tatiyo kusaladhammo sukhāya paṭipadāya dandhābhiññāya niyyakassa mudindriyassa diṭṭhicaritassa puggalassa tatiyā disā nāma. Ayaṃ ayaṃ catuttho catuttho kusaladhammo sukhāya paṭipadāya khippābhiññāya niyyakassa tikkhindriyassa diṭṭhicaritassa puggalassa catutthā disā nāmā’’ti visuṃ visuṃ disābhāvena yojetvā, maggasaccanirodhasaccāni yathārahaṃ nīharitvā, vibhajitabbadhammasabhāvo ca yena saṃvaṇṇanāvisesena dassito. So saṃvaṇṇanāviseso ca sīhavikkīḷitanayasamuṭṭhānaṃ bhavati. Tassa olokanā ca yena saṃvaṇṇanāvisesena dassitā. So saṃvaṇṇanāviseso ca disālocananayasamuṭṭhānaṃ bhavati. Tathā oloketvā disāvisesassa dhammassa puggalānaṃ nayanañca yena saṃvaṇṇanāvisesena nayati, so saṃvaṇṇanāviseso ca aṅkusanayasamuṭṭhānaṃ bhavatīti nayakkamena saṅkhepato nayasamuṭṭhānaṃ bhavatīti viññātabbanti.
这就是在“理趣的出处”中,按照众生的根器能力而写成的。巴利
Iti nayasamuṭṭhāne sattibalānurūpā racitā
有智慧的人应当依据义注和复注,把甚深的含义详细地分别开来理解。巴利
Paṇḍitehi pana aṭṭhakathāṭīkānusārena gambhīrattho vitthārato vibhajitvā gahetabboti.